• Βικτώρια Χαλκιά - Ντότσικα
    Βικτώρια Χαλκιά - Ντότσικα Συμβουλευτική ψυχολόγος - Διαπροσωπικη Ψυχοθεραπευτρια PhD Std, MSc BS.c

Η συμβολή της ψυχοθεραπείας στη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας  και τα βήματα αυτοβοήθειας για τους οικείους.

Συναντάμε την έννοια ναρκισσισμός στον ελληνικό μύθο του Νάρκισσου ο οποίος ερωτεύεται τον εαυτό του, θεωρώντας πως ερωτεύτηκε κάποια νύμφη. Η αντανάκλαση της εικόνας του ίδιου του εαυτού ήταν τελικά αυτή που αγάπησε και στην απόπειρα του να την φιλήσει πέφτει στο νερό και πνίγεται. Αγαπά με παθολογικό τρόπο την εικόνα του, σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην την αναγνωρίζει!

Είναι κοινώς αποδεκτό πως κάθε άνθρωπος αναπτύσσει τον εγωισμό σαν ένα μέσον αυτοσυντήρησης και είναι η τάση του να ευνοεί τις ανάγκες του, προάγοντας το προσωπικό συμφέρον .Επίκεντρο της ζωή του , των ονείρων και των προσωπικών στόχων και αντικειμένων.  Όλοι διακατέχονται από κάποιο σχετικό βαθμό ναρκισσισμού και μάλιστα αποτελεί υγιές στάδιο κατά την αναπτυξιακή φάση της βρεφικής ηλικίας. Η υπέρμετρη όμως προσοχή και ενασχόληση με τον εαυτό περιορίζει δραματικά τον χώρο και τον χρόνο που απομένει για διαπροσωπικές αυθεντικές επαφές του ατόμου με το περιβάλλον του. Η ειδοποιός διαφορά που σηματοδοτεί διαταραχή είναι πως ο εγωλάτρης επιδιώκει να αποτελεί πάντοτε επίκεντρο, όχι αποκλειστικά του κόσμου του, αλλά και του κόσμου των ατόμων που τον περιβάλλουν.

Ο ναρκισσισμός αφορά μια διαταραχή της προσωπικότητας όπου το άτομο ασχολείται υπερβολικά με τον εαυτό του, νιώθει ανώτερος, ιδιαίτερος και θα έκανε τα πάντα για να καταφέρει τους στόχους του. Τοποθετεί τον εαυτό του απέναντι σε έναν καθρέφτη και το μόνο είδωλο που αντικρίζει σε αυτόν είναι αποκλειστικά ο εαυτός του. Ο καθρέφτης είναι “φορεμένος” σε κάθε άνθρωπο που έχει απέναντι του , καταργώντας της ύπαρξη των γύρω του και ψάχνοντας στους άλλους ουσιαστικά την δική του ύπαρξή . Η σκέψη του είναι μονοδιάστατη, στεγανή καθώς θεωρεί πως το περιβάλλον του οφείλει να ικανοποιεί τις επιθυμίες του, παραγνωρίζοντας τα συναισθήματα των γύρω του. Ο εγωλάτρης έχει μεγάλη δυσκολία στο να αλληλεπιδράσει βαθιά, αυθεντικά και συναισθηματικά ενώ οποιαδήποτε σύνδεση αποτελεί το μέσον για προώθηση και ικανοποίηση δικών του αναγκών, ψυχρά και υπολογιστικά.

Αν και φαινομενικά επιδιώκει να δείχνει ένα άτομο με ισχυρή αυτοπεποίθηση, στην πραγματικότητα έχει πολύ χαμηλή αυτοεκτίμηση και όταν οι γύρω του ασκούν κριτική καταρρέει ψυχικά και ως άμυνα προβάλει θυμό, θλίψη, απομόνωση και αυτοκαταστροφικές τάσεις. Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας συνυπάρχει συχνά με την καταθλιπτική διαταραχή, με διαταραχές που σχετίζονται με τη χρήση διαφόρων ουσιών καθώς και με την ψυχογενή ανορεξία. Μπορεί, επίσης, να συνυπάρχει και με άλλες διαταραχές προσωπικότητας της ίδιας ομάδας (π.χ. αντικοινωνική, μεταιχμιακή), καθώς και με την παρανοειδή διαταραχή προσωπικότητας.

Τα διαγνωστικά κριτήρια κατά το DSM VI είναι τα ακόλουθα και για να διαγνωσθεί κάποιος με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας πρέπει να έχει τουλάχιστον πέντε από τα ακόλουθα συμπτώματα:

  • Έχει μία μεγαλειώδη αίσθηση σπουδαιότητας για τον εαυτό του (π.χ. διογκώνει τα επιτεύγματα και τα ταλέντα του, περιμένει να αναγνωρισθεί σαν ανώτερο χωρίς να παρουσιάζει ανάλογες επιτυχίες)
  • Εμφανίζει έντονη ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, εξυπνάδας, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης,
  • Πιστεύει ότι είναι ξεχωριστό και μοναδικό και πρέπει να συναναστρέφεται μόνο με άλλα μοναδικά άτομα υψηλού κύρους (ή θεσμούς),
  • Απαιτεί υπερβολικό θαυμασμό,
  • Έχει μία αίσθηση ιδιαίτερων δικαιωμάτων, δηλ. μη λογικές προσδοκίες για ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση ή αυτόματη συμμόρφωση των άλλων με τις προσδοκίες του
  • Εκμεταλλεύεται διαπροσωπικά, δηλ. εκμεταλλεύεται τους άλλους για να πετύχει τους σκοπούς του,
  • Του λείπει η «εμπάθεια»: είναι απρόθυμο να αναγνωρίσει ή να ταυτιστεί με τα αισθήματα και τις ανάγκες των άλλων,
  • Συχνά φθονεί τους άλλους ή πιστεύει ότι το φθονούν,
  • Εμφανίζει αλαζονική, υπεροπτική συμπεριφορά ή στάση.

 

Αιτιολογία

Η διαμόρφωση της προσωπικότητας διαδέχεται πολλά και πολύπλοκα στάδια και επιρροές. Μια από τις πιο εύστοχες θεωρίες που έχει αναπτυχθεί αναφορικά με την ανάπτυξη της ανθρώπινης προσωπικότητας είναι η θεωρία δεσμού, που αναφέρεται στην πρώιμη βρεφική ηλικία και την σχέση αλληλεπίδρασης μητέρας-βρέφους. Το βρέφος στην αρχή της ζωής του έχει ένα πολύ πρώιμο και όχι καλά σχηματισμένο εγώ ,όπου ανάλογα συνάπτει αρκετά πρωτόγονες σχέσεις. Ο τρόπος που η μητέρα ανταποκρίνεται στις ενστικτώδεις πρώιμες ανάγκες του βρέφους, ο συντονισμός που αναπτύσσεται στις συμπεριφορές και την επικοινωνία μεταξύ τους, θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό την ικανότητα του βρέφους να αισθανθεί τον εαυτό του, να συνδεθεί συναισθηματικά με τα οικεία του πρόσωπα και με το περιβάλλον στην μετέπειτα ενήλικη ζωή . Μια ματαιωτική, απορριπτική ή μη διαθέσιμη μητέρα στις συναισθηματικές επιθυμίες του βρέφους συμβάλουν καθοριστικά στην ανάπτυξη ενός μη ιδεατού εαυτού.

Μια εξίσου σημαντική θεωρία αναφορικά με την ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι αυτή της Θεωρίας των Σχημάτων. Σύμφωνα με αυτήν οι περισσότεροι Ναρκισσιστές υπήρξαν μοναχικά παιδιά, που δεν βίωσαν την ανιδιοτελή και αυθεντική αγάπη από τους γονείς τους , δεν οριοθετήθηκαν από νωρίς με σαφή και επαρκή όρια, καθώς οι γονείς τους ικανοποιούσαν τα χατίρια τους σε όλα τα επίπεδα ,εκτός από το επίπεδο του συναισθήματος. Σύμφωνα με τον Young, το παιδί εισέπραττε από τους γονείς, ως επί το πλείστον ,αντικρουόμενες συμπεριφορές. Αφενός, ο ένας γονέας ήταν αφοσιωμένος, προσέφερε προνομιούχα μεταχείριση και έθετε ανεπαρκή όρια, ενώ ο άλλος γονέας ήταν απορριπτικός, επικριτικός και απόμακρος (Jeffrey, Young, 2008).

Ο ρόλος του πατέρα δεν πρέπει επίσης να παραγνωρίζεται μιας και αποτελεί ένα εξίσου ισχυρό πρότυπο ταύτισης. Η σχέση των γονέων , η ψυχοπαθολογία της συμπεριφοράς των οικογενειακών μοντέλων , καθώς και η ίδια η κοινωνική δομή σήμερα, ευνοούν την ανάπτυξη τέτοιων στοιχείων προσωπικότητας. Οι γενετικοί παράγοντες διαδραματίζονται ρόλο στην εκδήλωση ορισμένων διαταραχών προσωπικότητας, όμως οι μέχρι τώρα ερευνητικές ενέργειες είναι σε εξέλιξη.

 

Πως απαντάμε στις συμπεριφορές ναρκισσισμού:

  • Θέστε σταθερά και σαφή όρια, μην αγνοείτε τις ανάγκες σας προκειμένου να αποφύγετε την σύγκρουση με τον νάρκισσο. Θα προσπαθήσει να τις παραβιάσει με κάθε κόστος. Όσο πιο ανεκτικοί είστε τόσο πιο εύκολα “χάνει” το μέτρο.
  • Αναγνωρίστε την παθολογία και τα συμπτώματα της διαταραχής και απενεχοποιηθείτε κάθε φορά που η επικοινωνία σας είναι αδιέξοδη. Δεν ευθύνεστε εσείς για την συμπεριφορά του.
  • Κάντε καθρέφτη την συμπεριφορά του ώστε να συνειδητοποιήσει το παράλογο των απαιτήσεων του. Ουσιαστικά έχει μεγάλη δυσκολία να αισθανθεί τις συνέπειες της στάσης του στους γύρω του.
  • Εξηγείστε πως θα εγκαταλείψετε την προσπάθεια μαζί του/της , αν δεν διατίθεται να καταλάβει πως στην σχέση επιβάλλεται όλοι να αισθάνονται εξίσου ικανοποιημένοι .

 

 

Διαταραχές προσωπικότητας & ψυχοθεραπεία

Το άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή δύσκολα θα αναζητήσει βοήθεια, πάρα μόνο όταν εγκαταλειφτεί και στην περίπτωση που αισθανθεί το μεγάλο κοινωνικό-συναισθηματικό κόστος.

Η αντανάκλαση των συνεπειών δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή από τον ίδιο και αυτό είναι ουσιαστικά κομμάτι της παθολογίας (έγκειται στο χαρακτήρα). Η ψυχοθεραπεία στοχεύει στην αυτογνωσία, την αποδοχή του πραγματικού εαυτού και την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης. Επίσης βασικός στόχος της θεραπείας είναι να αναπτυχθούν υγιείς μηχανισμοί άμυνας διαχείρισης του αισθήματος μεγαλείου, ανωτερότητας και μεγαλομανίας. Μέσα από την ψυχοθεραπεία το άτομο θα καταφέρει, σε ένα βαθμό, να διαμορφώσει μια πιο υγιή και ρεαλιστική εικόνα για τον εαυτό του, τις προσδοκίες του από τους άλλους και να διαφοροποιήσει σκέψεις και συμπεριφορές που του στερούν την δυνατότητα να επικοινωνεί ουσιαστικά, να προσφέρει και να δέχεται αγάπη, να συμπληρώνει και να συμπληρώνεται. Μέσα στην θεραπευτική σχέση θα έχει την δυνατότητα να κατανοήσει τους λόγους που αισθάνεται ντροπή, μειωμένος ,ελαττωματικός, την τάση να κυριαρχεί, να ανταγωνίζεται και να υποτιμά ουσιαστικά τον ίδιο και τους γύρω του. Ο εκπαιδευμένος θεραπευτής, σε κλίμα απόλυτης εμπιστοσύνης και σε συνεργασία με τον θεραπευόμενο, εξετάζουν διεξοδικά και με υπομονή τις δυσπροσαρμοστικές στρατηγικές αντιδράσεις του νάρκισσου σε μαθημένες συμπεριφορές ,συναισθήματα και μνήμες , που αποτελούν τον πυρήνα της διαταραχής της προσωπικότητας (αναδιοργάνωση και εσωτερική ψυχική ανάπτυξη).

Η ψυχοθεραπεία θεωρείται η πλέον κατάλληλη και αποτελεσματική λύση στην διαχείριση της ναρκισσιστικής διαταραχής. Η φαρμακευτική αγωγή προστίθεται σε περιπτώσεις όπου συνυπάρχει κατά βάση καταθλιπτικό συναίσθημα, παρορμητικές τάσεις και συναισθηματική αστάθεια.

Μέλημα του εγωλάτρη είναι να αποφασίσει αν θα συνεχίζει να βυθίζεται στην κατάθλιψη και την μοναξιά ενός “άδειου” καθρέφτη ή αν θα αναζητήσει να βρει τον εαυτό του μέσα από την ουσιαστική του επαφή με τους άλλους. Και όπως πολύ εύστοχα ο Freud αναφέρει , «Ο ισχυρός εγωισμός είναι προστασία για να μην αρρωστήσουμε, όμως τελικά θα αρρωστήσουμε, αν δεν καταφέρουμε να αγαπήσουμε».


Shapiro, J.L., Bernadett-Shapiro, S. (2006). Narcissism: Greek Tragedy, Psychological Syndrome, Cultural Norm. In Thomas, G. Plante (Ed.), Mental Disorders of the New Millennium, Vol. 1. Westport:Praeger.

Christopher, Lasch (1979). The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations. New York: Norton.

Jeffrey, E. Young, Janet, S. Klosko, Marjorie, E. Weishaar (2008). Θεραπεία Σχημάτων, Ένας οδηγός για τον θεραπευτή, Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη.


Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Συμ. Ψυχολόγος-Διαπροσωπική/Ατομική Ψυχοθεραπεύτρια, MS.c in clinical Psychology ,BS.c in psychology,
Υποψήφια Διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Μπόλτον,
Εκπαιδεύτρια σχολών Γονέων, Μαρία Χουρδάκη,
Μετεκπαιδευθείσα στην προαγωγή ψυχικής υγείας παιδιών, εφήβων & οικογένειας, Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Αγίου Νικολάου 6, 1ος όροφος,Λαμία,
Τηλ: 22310 46085-6985126004,
Δέχεται  κατόπιν ραντεβού

 

«Επιθετικότητα στην Παιδική και εφηβική ηλικία. Μορφές εχθρικής συμπεριφοράς και ανησυχητικές ενδείξεις. Αίτια, τεχνικές πρόληψης και αποτελεσματικής διαχείρισης φαινόμενων βίας...»

Η   επιθετικότητα ορίζεται ως η ενέργεια που έχει ως πρόθεση  την πρόκληση πόνου, τραύματος, άγχους και ζημιάς, περιλαμβάνοντας ποικίλες διαφορετικές δράσεις. Στις επιθετικές συμπεριφορές συγκαταλέγονται κάθε άμεση ή έμμεση επιθετική αντίδραση, λεκτική ή κινητική, παθητική ή ενεργητική. Για να θεωρηθεί μια ενέργεια ως επιθετική θα πρέπει να προκαλεί βλάβη στον αποδέκτη της, να γίνεται με πρόθεση να βλάψει, να συνδέεται με αυξημένη διέγερση  του θύτη καθώς και να προκαλεί αποστροφή στο θύμα. Ορισμένοι  θεωρητικοί και μέσα στα πλαίσια του ευρύτερου ορισμού της έννοιας της επιθετικότητας, υποστηρίζουν ότι περιλαμβάνονται σε αυτήν ,μεταξύ άλλων, και θετικά στοιχεία αγωνιστικής, διεκδικητικής και αντιδραστικής  προσπάθειας του ατόμου στην προσπάθεια άσκησης ελέγχου των αναγκών και του περιβάλλοντος του , απαραίτητα για την ανθρώπινη επιβίωση και κοινωνικοποίηση.  Γι αυτό και κρίνεται πάντα απαραίτητη η σαφή  διάκριση  μεταξύ της παρορμητικής , εχθρικής και συντελεστικής επιθετικότητας, με απώτερο στόχο την  αποτελεσματική της διαχείριση.

Η παρορμητική επιθετικότητα έχει αψιθυμική μορφή και σύντομη χρονική διάρκεια, χωρίς συγκεκριμένο στόχο και σκοπιμότητα να προκαλέσει βλάβη. Στην εχθρική αντίθετα η επιθετική συμπεριφορά παρουσιάζεται ως απρόκλητη διάθεση και πρόθεση να προκληθεί ζημιά στο θύμα (εμπρόθετη βλαπτική δράση). Κατευθύνεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα, αντικείμενα, ζώα και συνοδεύεται από αρνητικά συναισθήματα (αποκατάσταση αυτοσυναίσθηματος). Η συντελεστική επιθετικότητα αποσκοπεί στην επίτευξη συγκεκριμένου στόχου, στην απόκτηση ενός αντικειμένου, την διεκδίκηση ενός δικαιώματος ή ανάγκης και την κυριαρχία μιας περιοχής. Αν και το θύμα βλάπτεται τελικά, αποσκοπεί κυρίως στην εκπλήρωση ενός σκοπού ως μέσο άμυνας και όχι ως πρόκληση ζημιάς στο θύμα. Έχει διακριβωθεί ότι στην προσχολική ηλικία, η επιθετικότητα εκφράζεται κυρίως συντελεστικά-αμυντικά, ενώ με την πάροδο της ηλικίας η επιθετικότητα παίρνει όλο ένα την μορφή της εχθρικής-καταστροφικής ενέργειας, αρχικά προς τους γονείς και εν συνεχεία προς τους συνομήλικους.

“Αρχικά αίτια της επιθετικότητας-Θεωρητικές προσεγγίσεις” (Benesch)

- Επιθετικές συμπεριφορές σχετικές με την ορμή, το ένστικτο και την έμφυτη τάση του ατόμου (Ηθολογική-Ψυχαναλυτική  θεωρία).

- Περιβαλλοντικές θεωρίες που αποκωδικοποιούν την επιθετικότητα ως αντίδραση στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος (θεωρία της ματαίωσης).

- Συμπεριφορικές  θεωρίες που εκτιμούν ότι η επιθετικότητα είναι αποτέλεσμα μιμητικής μάθησης (θεωρία μίμησης προτύπου).

“Παράγοντες που συμβάλουν στην επιθετικότητα”

Α. Οικογενειακοί και κοινωνικοί παράμετροι  -Ανατροφή 

  • Κακοποίηση των παιδιών-εφήβων.
  • Ελλιπήςικανοποίηση συναισθηματικών αναγκών του παιδιού(διαταραχή δεσμού, ανασφαλής προσκόλληση βρέφους-μητέρας).
  • Συνδυασμός χαλαρής πειθαρχίας και εχθρικής στάσης εκ μέρους των γονέων (παιδιά με επιθετική και ελάχιστα ελεγχόμενη συμπεριφορά). 
  • Χρήση σωματικής  τιμωρίας  και απειλών  με στόχο την αναστολή της επιθετικότητας  του παιδιού-εφήβου , ως μέσον άσκησης γονικού ελέγχου.
  • Ανοχή των γονέων στα επιθετικά ξεσπάσματα των παιδιών-εφήβων, προς τους ίδιους ή το περιβάλλον.
  • Χαλαρά ή ανύπαρκτα όρια στο οικογενειακό σύστημα.
  • Έλλειψη κοινής αντίληψης και  στάσης  διαπαιδαγώγησης μεταξύ των γονέων.
  • Έντονες οικογενειακές συγκρούσεις ,δυσλειτουργικές συζυγικές σχέσεις , κακό διαζύγιο, απώλεια-απουσία ενός γονέα κ.α.
  • Απουσία συστηματικής συμβουλευτικής καθοδήγησης και εκπαίδευσης των ενηλίκων στον γονικό ρόλο.
  • Καταναλωτικός ναρκισσισμός

Β. Σχολικό περιβάλλον

  • Ακατάλληλη ή ανεπαρκής οργάνωση και διοίκηση της σχολικής τάξης και  μη ικανοποιητική κάλυψη των αναγκών των μαθητών στο σχολικό πλαίσιο.
  • Η Χαμηλή επίδοση του μαθητή  συνδέεται συχνά με την επιθετικότητα, όπως επίσης και η έλλειψη αυτοεκτίμησης.
  • Πολλά παιδιά με  μαθησιακές δυσκολίες ή ADHD αντιμετωπίζουν ποικίλες συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες που μπορούν να φανερωθούν με επιθετική συμπεριφορά.
  • Περιορισμένη και μη συστηματική εκπαίδευση των εκπαιδευτικών στην πρόληψη και αντιμετώπιση φαινομένων επιθετικής συμπεριφοράς.
  • Απουσία σχολικών ψυχολόγων στο σχολικό περιβάλλον ,για τον έγκαιρο εντοπισμό παιδιών σε επικινδυνότητα, με τάση σε καταστροφικές ενέργειες ή παιδιών και εφήβων  που ενδεχομένως βιώνουν  έντονες  στρεσογόνες συνθήκες στην ζωής τους.
  • Αμφίβολη έως ανύπαρκτη ουσιαστική συνεργασία εκπαιδευτικών και γονέων.

Γ. Εικονική-Τηλεοπτική βία

  • Τελευταίες και παλαιότερες έρευνες δεν κατόρθωσαν να συσχετίσουν αιτιολογικά την εικονική βία  με την πρόκληση επιθετικότητας σε ψυχικά ισορροπημένα παιδιά και εφήβους. Παρόλα αυτά προέκειψαν ρητές ενδείξεις ότι η τηλεοπτική και εικονική μορφή βίας έχει την δύναμη να “φουντώνει”  το ήδη υπάρχον πρόβλημα επιθετικότητας  και  να προσφέρει ιδέες για καταστροφικές πράξεις σε παιδιά και εφήβους  που εκδηλώνουν παραβατικές αντιδράσεις.

“Επιθετικότητα και εφηβεία”

Η γνωστική άνοδος κατά την εφηβική κρίσιμη  περίοδο  θέτει τον έφηβο απέναντι στους άλλους, ορίζοντας  με ευκρίνεια τα προσωπικά του όρια. Όταν η λεκτική συμβολική επίθεση υστερεί, η επιθετικότητα του εκφράζεται με πράξεις. Η εναντίωση και η αντίσταση σε μορφές εξουσίας και πρότυπα οδηγεί σε άρνηση , αντιπαλότητα  και επιθετική συμπεριφορά. Το παθολογικό καθορίζεται από την ένταση, την παραδοξότητα, την διάρκεια και τον αριθμό των κρίσεων του εφήβου.

  Για να εκτιμηθεί ,πως ένας έφηβος με προβλήματα συμπεριφοράς συνιστούν διαταραχή διαγωγής, οι ενέργειες του χαρακτηρίζονται από επαναλαμβανόμενη, προκλητική, αντικοινωνική, εναντιωματική και επιθετική διαγωγή, διάρκειας τουλάχιστον έξι μηνών. Επιπλέον συνυπάρχει απουσία ενοχικού συναισθήματος ή συνείδησης των συνεπειών της συμπεριφοράς  και  η διαταραχή συνδέεται συχνά με ασταθές οικογενειακό περιβάλλον, συναισθηματική ή σωματική κακοποίηση.Παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών θεωρούνται, οι διενέξεις, οι εκφοβισμοί, η σκληρότητα προς τα ζώα ή τους ανθρώπους, οι κλοπές, η καταστροφική δραστηριότητα, οι απουσίες στο σχολείο, οι επαναλαμβανόμενες εκρήξεις θυμού, η απομάκρυνση από το σπίτι και η σοβαρή επίμονη ανυπακοή.

“Με ποιο τρόπο θα αντιληφθούν γονείς και εκπαιδευτικοί ότι η επιθετική συμπεριφορά του παιδιού-εφήβου εξελίσσεται σε παθολογία”;

  1. Παρατηρώντας αν οι επιθετικές αντιδράσεις του παιδιού ή του εφήβου είναι δυσανάλογες ή υπερβολικές αναφορικά  με το ερέθισμα. Επίσης αν τα ξεσπάσματα θυμού εκφράζονται σαν “απάντηση” σε ένα έκδηλο εξωτερικό γεγονός  ή είναι φαινομενικά αναίτια.
  2. Εξετάζοντας προσεκτικά   αν  στην συμπεριφορά του παιδιού τους κυριαρχούν  συναισθήματα  φθόνου και έντονης εχθρότητας.
  3. Διαπιστώνοντας αν το παιδί προβαίνει σε καταστροφικές-κακόβουλες δραστηριότητες (βανδαλισμούς-σκληρότηταα).

“Μέθοδοι  πρόληψης και καταστολής της επιθετικότητας”

  • Αναγνώριση και αποδοχή της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς του παιδιού ή του εφήβου .
  • Αναζήτηση εξειδικευμένης καθοδήγησης, συμβουλευτικής και εκπαίδευσης  σε θέματα άσκησης γονικού ελέγχου.
  • Διερεύνηση των βαθύτερων ή κεκαλυμμένων  αιτιών που οδηγούν σε θυμό και βίαιη συμπεριφορά.
  • Διαφορική ενίσχυση της συμπεριφοράς: Αγνοείτε  παντελώς την ανεπιθύμητη και  διεκδικητική συμπεριφορά του παιδιού-εφήβου που έχει ως στόχο να κεντρίσει το ενδιαφέρον σας , δίνοντας προσοχή και θετική επιβράβευση μόνο στην θετική και συνεργατική διάθεση.
  • Κατάργηση της σωματικής τιμωρίας ως μέσο συμμόρφωσης. Η βία παράγει βία, δεδομένου ότι η πρόκληση σωματικού πόνου ενεργοποιεί ένστικτα  διαμάχης.
  •  Παθητική αναστολή: Άμεση παρέμβαση διακοπής  της επιθετικής και καταστροφικής  δραστηριότητας του παιδιού ή του εφήβου. Τόσο η άσκηση σωματικής τιμωρίας , όσο και η ανοχή, ως μέσα διαχείρισης της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς, προκαλούν τα ίδια καταστροφικά αποτελέσματα.
  • Ανάδειξη των επιπτώσεων της ανάρμοστης συμπεριφοράς. Σαφής οριοθέτηση και από τους δυο γονείς. Σταθερότητα στην τήρηση των φυσικών συνεπειών (Απώλεια προνομίων,Διαπραγματεύσεις, Συμβόλαιο συνέπειας μεταξύ ενηλίκων-παιδιού).
  • Τεχνική ελεγχόμενης -ευθείας διατύπωσης της οργής: Ενθαρρυντική στάση των ενηλίκων στην ανεμπόδιστη έκφραση αρνητικών συναισθημάτων.
  • Προαγωγή θετικού κλίματος στον σχολικό χώρο και ανάπτυξη δεξιοτήτων διαχείρισης του θυμού με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο. Συνεργασία γονέων εκπαιδευτικών με κοινό στόχο την πρόληψη και αντιμετώπιση της επιθετικής-εναντιωματικής δράσης.
  • Αποτελείτε υγιή πρότυπα μίμησης για τα παιδιά. Δεν έχει νόημα να χειροδικείτε ή να εξαπολύεται απειλές  κάθε φορά που θυμώνετε μαζί του ή με την/τον σύζυγο,στην προσπάθεια σας να τα διδάξετε αυτοέλεγχο.
  • Η έλλειψη γονικής διαθεσιμότητας αυξάνει τα ποσοστά εκδήλωσης επιθετικότητας. Η ουσιαστική γονική εμπλοκή δημιουργεί ένα “συγκρατητικό γονικό δίχτυ”  που ενισχύει ένα πιο  αποφασιστικό και δομημένο στυλ ανατροφής, συγκριτικά με τους γονείς που λείπουν ώρες από το σπίτι ,ή στερούν την καθοδήγηση στα παιδιά, ακόμα και όταν είναι παρόντες.
  • Εξηγήστε στο παιδί αποφασιστικά και με δυναμική διάθεση,ότι ο απαιτητικός-επιθετικός τρόπος που διεκδικεί τα όσα επιθυμεί, δεν θα το  οδηγήσουν στο επιθυμητό αποτέλεσμα.
  • Διατηρείστε την ψυχραιμία σας και μην απαντάται με γνώμονα τον εκνευρισμό  που σας  προκαλεί η προκλητική στάση του εφήβου .Συζητήστε σε δημοκρατικό κλίμα, ζητώντας από το παιδί να σκεφτεί  λύσεις, προκειμένου να αισθάνονται δικαιωμένα όλα τα μέλη της οικογένειας.

  Σε αρκετές  περιπτώσεις,  τα παιδιά και οι έφηβοι που εκδηλώνουν διαταραχές  συμπεριφοράς, αποτελούν “θύματα” μιας ακραίας γονικής διαπαιδαγώγησης. Είναι , είτε μεγαλωμένα με πολύ ελαστικά ή ανύπαρκτα όρια, είτε γαλουχημένα με έντονη αυστηρότητα και άκαμπτη πειθαρχία. Παρόλα αυτά, οι παράγοντες που πυροδοτούν την επιθετικότητα ποικίλουν, και γι αυτό θεωρείται απαραίτητη η εξειδικευμένη αξιολόγηση, η συνεργατική στάση και  η εξατομικευμένη παρέμβαση από  γονείς και ειδικούς ψυχικής υγείας.Η συναισθηματική ωριμότητα του γονέα, η σταθερή καθοδήγηση και η ουσιαστική  παρουσία του στην ζωή των παιδιών, συνθέτουν αποδεδειγμένα πλέον στις μέρες μας, ένα δημοκρατικό στυλ ανατροφής και περίτεχνης αγάπης , που  εξασφαλίζουν την δημιουργία πολύ  θετικών προοπτικών για το μέλλον τους.

“Τόσο οι καλοί  όσο και οι κακοί γονείς διαπράττουν λάθη…Η διαφορά  ανάμεσα τους είναι ότι οι καλοί γονείς τα αναγνωρίζουν και  κάνουν κάτι γι αυτά”

Winnicott, Παιδοψυχίατρος-Ψυχαναλυτής

 

Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα
Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Υποψήφια Διδακτορικού-Πανεπιστήμιο Νεάπολης Πάφου
Πτυχιούχος Μεταπτυχιακού στην Κλινική Ψυχολογία-Πανεπιστήμιο Ουαλίας,Μ.Βρετανία
Πτυχιούχος Ψυχολογίας-Πανεπιστήμιο Ουαλίας,Μ.Βρετανία
Διπλωματούχος Ατομικής-Διαπροσωπικής Θεραπείας,ATI-ISPT,UK
Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων, Πανελλήνιος Σύλλογος Σχολών Γονέων
Εκπαιδεύτρια προαγωγής ψυχικής υγείας παιδιών-εφήβων-Οικογενειών, Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

 

Καθοριστικός και αναγκαίος ο ρόλος του γονέα στην σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των εφήβων.

 

Μέρος Β’

 

Η σεξουαλική αγωγή κατέχει καθοριστικό ρόλο στην ομαλή ψυχοσεξουαλική και κοινωνική εξέλιξη και ξεκινά από τα πρώτα κι όλας χρόνια ζωής του ατόμου (νηπιακή-παιδική-προεφηβική-εφηβική περίοδος). Αρχικά τα παιδιά εκδηλώνουν την έμφυτη περιέργεια και εξερευνούν το σώμα τους, ενώ την ίδια στιγμή παρατηρούν το σώμα των υπολοίπων μελών της οικογένειας. Ανακαλύπτουν τα γεννητικά τους όργανα σε ηλικία 8-10 μηνών και συνειδητοποιούν το φύλο τους ,περίπου σε ηλικία τριών ετών. Στην ηλικία των τεσσάρων εδραιώνουν τη σταθερότητα συνείδησης του φύλου και μιμούνται συμπεριφορές συμβατές με το κοινωνικό φύλο. Η προσοχή τους για το σώμα είναι έντονη και εκφράζεται συχνά μέσα απ το παιχνίδι. Σε ηλικία από 6 έως 9 ετών το παιδί αντιλαμβάνεται την σεξουαλικότητα μέσα από την αγάπη, την χρήση “πονηρών ” και απαγορευμένων λέξεων ή σκέψεων.

Με έναρξη τα 9-12 έτη, έως και κατά προσέγγιση τα 19 χρόνια ,διαρκεί η εφηβική περίοδος ,η οποία αναπτυξιακά χωρίζεται σε τρία χρονικά διαστήματα. Στην πρώιμη εφηβεία (10-14), στη μέση (14-17) και στην όψιμη εφηβεία (πάνω από 17). Στην πρώιμη εφηβική φάση η σεξουαλικότητα εκφράζεται σε πλατωνικό επίπεδο για το άλλο ή, πιο σπάνια, για το ίδιο φύλο. Στην μέση περίοδο, ο έφηβος πειραματίζεται σε έντονο βαθμό, καθώς επίσης είναι αρκετά πιθανό να ενδώσει ερωτικά συνάπτοντας ολοκληρωμένες σεξουαλικές επαφές με το άλλο φύλο. Παρορμητικός και προσκολλημένος αποκλειστικά στο “εδώ και τώρα”, αγνοεί τις μελλοντικές συνέπειες των επιλογών του, οι οποίες χαρακτηρίζονται από σεξουαλικές συμπεριφορές υψηλού κινδύνου.Στην όψιμη εφηβεία, περισσότερο ώριμος και συνειδητοποιημένος ο έφηβος, αποκτά δεξιότητες ώστε να είναι σε θέση να δημιουργεί λειτουργικές και μακροχρόνιες πλέον συντροφικές σχέσεις και να δρα ορμώμενος με λιγότερο αυθορμητισμό και περισσότερο ρεαλισμό.

Παρόλο που η σεξουαλική υγεία θεωρείται κομβικό σημείο στην σωματική,συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη του παιδιού και του εφήβου, η αξία του συχνά παραγνωρίζεται εξαιτίας του ότι παραμένει ένα θέμα ταμπού για τα ελληνικά δεδομένα, προκαλεί άβολα συναισθήματα στους γονείς και έχει επικρατήσει εσφαλμένα η αντίληψη ότι οποιαδήποτε συζήτηση γύρω από το σεξ, θα εγείρει την ανάγκη για ερωτική-σεξουαλική αφύπνιση .Η πραγματικότητα και τα τελευταία ερευνητικά δεδομένα, εντος και εκτός Ελλαδικού χώρου, έρχονται να διαψεύσουν κατηγορηματικά την ισχύουσα άποψη, τονίζοντας πως η κατάλληλη ενημέρωση από την οικογένεια (σημείο αναφοράς) αρχικά και το σχολικό περιβάλλον εν συνεχεία, μειώνει σημαντικά τη συχνότητα του σεξ στην εφηβική ηλικία, απομακρύνοντας έτσι μεταξύ άλλων κινδύνων, τη μετάδοση μολύνσεων λόγω σεξ καθώς και τις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες. Η έγκυρη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση οδηγούν στην καθιέρωση μόνιμων και προστατευτικών συμπεριφορών του εφήβου, ο οποίος ούτως ή άλλως αναζητά πληροφόρηση, δοκιμάζει και δρα σεξουαλικά, αρκετά νωρίς την τελευταία δεκαετία. Στοιχεία από τη μελέτη της Μονάδας εφηβικής υγείας της παιδιατρικής του πανεπιστημίου Αθηνών το 2007 στην Αττική αναφέρουν τα παρακάτω : (α). μέχρι τα 16 χρόνια ζωής το 20% των εφήβων ( 1 προς 3 όσον αφορά στην αναλογία κοριτσιών αγοριών) έχουν ξεκινήσει τη σεξουαλική τους ζωή , (β) από τους σεξουαλικά δραστήριους εφήβους, 5.7%, 10.2%, 44.3%, 33% και 2.3% ξεκίνησαν σεξουαλική δραστηριότητα σε ηλικία 12, 13, 14, 15 και 16 ετών αντίστοιχα (γ). το 40% των εφήβων είχαν κάποια σεξουαλική εμπειρία εκτός της διεισδυτικής επαφής. Με βάση τα παραπάνω στοιχεία θεωρείται πλέον απαραίτητη η γονική παρέμβαση και η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, ως μια συνεχής και εξελισσόμενη διαδικασία επιμόρφωσης και επικοινωνίας των γονέων με το παιδί, που έχει έναρξη από τις μικρές ηλικίες και κορυφώνεται με την είσοδο του στην προ-εφηβική και εφηβική περίοδο (βλέπε προηγ.άρθρο: “Σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στην προσχολική και σχολική ηλικία”. Σελ.3, Αρχείο,Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα).

 

Βασικά χαρακτηριστικά σωματικών & συναισθηματικών αλλαγών στο κορίτσι κατά την ωρίμανση:

  • Νευροενδοκρινικοί, ορμονικοί παράγοντες πυροδοτούν τον μηχανισμό έναρξης και ολοκλήρωσης της εφηβείας.
  • Οι γοναδοτροφίνες είναι υπεύθυνες για τη διαμόρφωση και την ωρίμανση των γονάδων στα δύο φύλα. Διεγείρουν τις ωοθήκες για έκκριση οιστρογόνων στα κορίτσια (αναπαραγωγική διαδικασία).
  • Ανάπτυξη ύψους.
  • Μεταβολές στην ανάπτυξη και διαμόρφωση σώματος.
  • Αύξηση μυϊκής μάζας.
  • Τρίχωση - Εμμηναρχή – Σταδιακή διόγκωση   Μαστού.
  • Ωρίμανση γεννητικών οργάνων.
  • Αυνανισμός
  • Εμφάνιση γενετήσιας επιθυμίας.
  • Ανασφάλεια για ζητήματα εμφάνισης.
  • Συναισθηματική αστάθεια-απότομες εναλλαγές διάθεσης.
  • Τάση ανεξαρτησίας, άκαμπτη συμπεριφορά, αδιαπραγμάτευτες αντιλήψεις και στάσεις.
  • Ανάγκη να ενταχθεί σε ένα κοινωνικό, έξω-οικογενειακό πλαίσιο (αυξημένη επιρροή από το κοινωνικό περιβάλλον).
  • Απομόνωση ,εσωστρέφεια και ανάγκη για δοκιμή ακραίων και εκκεντρικών συμπεριφορών.
  • Εγωκεντρισμός.
  • Εκνευρισμός και αντιδραστικότητα.

 

Βίο-σωματικές & ψυχοσυναισθηματικές μεταβολές στο αγόρι:

  • Η έναρξη λειτουργίας των γονάδων προσδίδει στο αγόρι δύο νέες ιδιότητες , την ικανότητα αναπαραγωγής και την ορμονική έκκριση (δυνατότητα αναπαραγωγικής λειτουργίας).Οι γοναδοτροφίνες διεγείρουν: (α) παραγωγή εκατομμυρίων σπερματοζωαρίων, (β) έκκριση τεστοστερόνης.
  • Αυνανισμός .
  • Εκσπερμάτωση.
  • Ωρίμανση γεννητικών αδένων και εμφάνιση τριχοφυΐας στην περιοχή.
  • Τρίχωση σε πρόσωπο, μασχάλες, χέρια, πόδια.
  • Παραγωγή λίπους στην περιοχή του προσώπου.
  • Ανάπτυξη ιδρωτοποιών και σμηγματογόνων αδένων.
  • Αύξηση ύψους, διεύρυνση ώμων και θώρακα.
  • Σκελετική ανάπτυξη
  • Εναλλαγές συναισθημάτων, ευερεθιστότητα.
  • Ανασφάλεια για ζητήματα εμφάνισης.
  • Αμφισβήτηση προς γονείς, αναζήτηση επαφών με συνομηλίκους.
  • Διεκδίκηση προσωπικού χώρου και εντονότερης ανεξαρτησίας.
  • Αίσθημα ότι δεν τυγχάνουν την κατανόηση των γονιών.

 

Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις ως αποτέλεσμα ορμονικών “εκρήξεων”.

Στην περίοδο της εφηβεία, έκτος της σεξουαλικής αφύπνισης και την ραγδαία σωματική ανάπτυξη, σημαντικό ρόλο διαδραματίζεται η εδραίωση πολλών και σύνθετων κοινωνικών και συναισθηματικών γνωρισμάτων και συμπεριφορών του εφήβου, που έχουν ήδη κάνει την εμφάνιση τους από την παιδική ηλικία. Η πρώιμη φάση της σχετίζεται με τον εγωκεντρισμό, την άκρατη αισιοδοξία και ταυτόχρονα τις περιόδους έντονης ματαίωσης. Ο έφηβος είναι διαθέσιμος να αποδεχτεί απόλυτα και ανεπιφύλαχτα άτομα του φιλικού περιβάλλοντος, ενώ αναζητά διαρκώς “αντικείμενο” απέναντι στο οποίο θα επαναστατήσει. Αν και μάχεται για την διεκδίκηση της ανεξαρτησίας του, εκλαμβάνει την απόλυτη παραχώρηση της από τον γονέα, ως αδιαφορία και παραμέληση. Η μέση εφηβεία συνδέεται με την χειραφέτηση από τους γονείς και την αμυντική στάση του έφηβου να αποφύγει τα απειλητικά συναισθήματα προσκόλλησης. Αποτέλεσμα αυτού η επιθετικότητα και η απομάκρυνση από αυτούς, καθώς και το φαινόμενο της ναρκισσιστικής απασχόλησης. Καινούρια αντικείμενα υπερεξειδανίκευσης και προσκόλλησης γίνονται αφορµή για παροδικές µερικές ταυτοποιήσεις, που στόχο έχουν την διαμόρφωση και ολοκλήρωση της προσωπικότητας. Στην όψιμη εφηβεία ολοκληρώνεται το αναπτυξιακό αυτό στάδιο και πραγματώνονται τρείς βασικοί στόχοι: α) Η ανεξαρτητοποίηση από τους γονικούς δεσμούς της παιδικής ηλικίας και η “αποχώρηση” από επιθετικές συμπεριφορές και συγκρούσεις (προς) με τους γονείς, β) η δυνατότητα-ικανότητα σεξουαλικής ενεργοποίησης και λειτουργίας, ώστε να ολοκληρωθούν τα σεξουαλικά συναισθήματα με τρυφερότητα και ώριμη αγάπη, γ) καθώς και η διαμόρφωση μιας σταθερής ταυτότητας που περιλαμβάνει την ικανοποίηση του αισθήματος “ανήκειν” σε ένα σύνολο και την ολοκλήρωση της ατομικής-προσωπικής  ιστορίας του. Οποιαδήποτε ματαίωση ή αποτυχία επίτευξης της συγκεκριμένης εφηβικής ανάγκης, οδηγεί, σύμφωνα με τον Erikson, σε σύγχυση των ρόλων.

 

Εφηβεία & ομοφυλοφιλία

Στην εφηβική περίοδο παρατηρούνται , έκτος από τις ετεροσεξουαλικές επαφές και ομοφυλοφιλικές συμπεριφορές. Στα πλαίσια ανακάλυψης του σώματος, εκτόνωσης της σεξουαλικής ορμής και κατά την διάρκεια συμμετοχής σε ομαδικούς αυνανισμούς, υπάρχει η πιθανότητα δημιουργίας ομοφυλοφιλικών πειραματισμών, που είναι συνήθως παροδικοί, συμβαίνουν στην αρχή της εφηβείας και παρατηρούνται συχνότερα στα αγόρια. Μια τέτοια επιλογή απορρέει από την ανάγκη του έφηβου να κατευνάσει το έντονο άγχος , που γεννάται από την πρώτη του επαφή με την σεξουαλικότητα του. Η ασφάλεια που απορρέει απ το γεγονός ότι οι έφηβοι ανήκουν στο ίδιο φύλο, αναγνωρίζονται κατά κύριο λόγο, ως μια επιθετική αντίδραση του εφήβου, στον φόβο δημιουργίας ερωτικής σχέσης με άτομο του αντίθετου φύλου, παρά μια εδραιωμένη ομοφυλοφιλική κατεύθυνση. Σταδιακά και μέχρι την ολοκλήρωση συνήθως (όχι απόλυτα επαληθεύσιμο) της εφηβικής φάσης, ο νέος-α μεταβαίνει στην δημιουργία σχέσης με το αντίθετο φύλο. Χειρότερη πρόγνωση εμφανίζουν περιπτώσεις όπου η ομοφυλοφιλική δραστηριότητα έχει έναρξη από την παιδική ηλικία, ή όταν ο έφηβος αναπτύσσει σχέσεις με ενήλικο άνδρα ή γυναίκα. Η σταθερά εκφρασµένη ομοφυλοφιλία , ως μια συνειδητή και μόνιμη σεξουαλική προτίμηση, προς άτομα του ιδίου φύλου, μπορεί να διαπιστωθεί και να εκφραστεί από το ίδιο το άτομο στην διάρκεια της εφηβείας. Ο έφηβος αντιμετωπίζει την νέα αυτή πραγματικότητα με μεγάλη αναστάτωση και έντονο άγχος, όχι απαραίτητα γιατί δεν είναι σε θέση ο ίδιος να αποδεχτεί την σεξουαλική του λειτουργικότητα , αλλά για το πώς θα γνωστοποιήσει την κατάσταση στους γονείς και το περιβάλλον και φυσικά για το ποια θα είναι η αντίδρασή τους και αν θα βιώσει μια επώδυνη απόρριψη ή όχι.

Η  θέση της «ομοφυλοφιλίας» ως διαγνωστικής κατηγορίας (διαταραχής), δεν εμφανίζεται εδώ και αρκετά χρόνια σε ψυχιατρικά εγχειρίδια ταξινόμησης και Παγκόσμιους ιατρικούς οργανισμούς (APA-DSM-IV & ICD-10). Ο σεξουαλικός προσανατολισμός από μόνος του δεν αποτελεί διαταραχή Επίσης δεν είναι διαθέσιμα σαφή στοιχεία για τα αίτια εμφάνισης της ομοφυλοφιλίας. Οι επιστήμονες δεν έχουν συναινέσει για το αν ορμονικές, αναπτυξιακές, πολιτιστικές, κοινωνικές, γενετικές, οικογενειακές ή βιολογικές παράμετροι ενοχοποιούνται για τον ετεροφυλόφιλο, ομοφυλόφιλο ή αμφισεξουαλικό προσανατολισμό.

 

Ανάπτυξη ψυχοσεξουαλικών διαταραχών στην εφηβεία

Η σεξουαλική αφύπνιση στην εφηβεία λογίζεται ως ένα βασικό αναπτυξιακό βήμα στην εδραίωση της μετέπειτα σεξουαλικής του ταυτότητας. Σε περίπτωση που ο έφηβος δεν ολοκληρωθεί πλήρως-ομαλά σε ψυχοσεξουαλικό επίπεδο, ενδεχομένως να εκδηλωθούν κάποιες διαταραχές ταυτότητας φύλου(βαθύτερη αναγνώριση φυλετικού ρόλου), όπως ο τρανσεξουαλισµός, που εμφανίζονται στην παιδική ηλικία και κορυφώνονται στην εφηβεία. Το αγόρι εκφράζει την επιθυμία να είναι κορίτσι, να απορρίπτει αγορίστικες δραστηριότητες και παιχνίδια και να περιορίζεται κυρίως στις γυναικείες. Αντίστοιχα το κορίτσι με φυλετική διαταραχή παρουσιάζει δυσφορία προς το φύλο του και άρνηση στην κοριτσίστική ενδυμασία. Με τη φυλετική αυτή διαταραχή της παιδικής ηλικίας, περνώντας το παιδί στην εφηβεία, το ένα τρίτο περίπου των αγοριών θ’ αναπτύξει ομοφυλοφιλικό προσανατολισµό. Οι µελέτες επισημαίνουν, ότι η διαταραχή της φυλετικής ταυτότητας στα περισσότερα κορίτσια και σε αρκετά αγόρια, αποσύρεται πριν την εφηβεία, ενώ λίγα άτοµα αναπτύσσουν, κατά τη φάση της εφηβείας προς την ενήλικη ζωή, αυτό που αποκαλείται τρανσεξουαλισµός.

Η σταθερά εκφρασμένη ομοφυλοφιλία δεν θεωρείται πλέον πάθηση ψυχιατρική, που εκδηλώνεται πρώτη φορά στην εφηβεία, αλλά µια διαφορετική σεξουαλική προτίμηση. Η τελευταία έκδοση της Αµερικανικής Εταιρίας στο DSM – II – R διέγραψε οριστικά τη λέξη “ομοφυλοφιλία”, καθώς και ο όρος “Οµοφυλοφιλία ∆υστονική προς το “Εγώ” µετατράπηκε σε σεξουαλική διαταραχή, όπου υπάρχει η επίµονη και έντονη ενασχόληση του ατόµου για το σεξουαλικό του προσανατολισµό.

Η ηδονοβλεψία είναι μια ακόμα διαταραχή που παρατηρείται στην εφηβεία (στα αγόρια κυρίως), κατά την οποία το άτομο διεγείρεται σεξουαλικά μέσω του επανειλημμένου κοιτάγματος αγνώστων που είναι γυμνοί ή βρίσκονται σε σεξουαλική δραστηριότητα. Ο τρόπος αυτός είναι συχνότερο ή αποκλειστικό μέσο ερωτικής διέγερσης και το άτομο δεν αποζητά σεξουαλική επαφή με τους ανθρώπους που παρατηρεί. Η διαταραχή, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται στην εφηβεία, παρέρχεται µε την ανάπτυξη φυσιολογικών σεξουαλικών σχέσεων και παραµένει µόνο σε άτοµα ντροπαλά, χωρίς ιδιαίτερες δεξιότητες.

Ο παρενδυσιακός - τρανσβεστικός φετιχισµός (παραφιλίες-σεξουαλικήή διαστροφή-παρέκκλιση) αποτελεί μια διαταραχή που έχει επίσης έναρξη στην παιδική ηλικία και κορυφώνεται στην εφηβεία. Ο άντρας , σχεδόν πάντοτε ετερόφυλος, φοράει ενδύµατα του αντίθετου φύλου, υπό συνθήκες έντονων σεξουαλικών του παρορμήσεων . σεξουαλικά διεγερτικών   φαντασιώσεων αλλά και σε περιόδους έντονου στρες ως τρόπος εκτόνωσης. Ο τρανσβεστικός φετιχισµός µπορεί, πολύ σπάνια, να εξελιχθεί σε τρανσεξουαλισµό.

Η πρόωρη εκσπερμάτιση θεωρείται διαταραχή σε περίπτωση που συμβεί προτού το άτομο την θελήσει και εμφανίζεται στους έφηβους νέους ,οι οποίοι κατέχονται από έντονο άγχος για την σεξουαλική τους επίδοση, αλλά και για την ικανοποίηση του ερωτικού τους συντρόφου.

Η αναστολή της σεξουαλικής επιθυµίας αποτελεί µια ακόµη ψυχοσεξουαλική διαταραχή και των δύο φύλων. Σχετίζεται με την επίµονη και σοβαρή αναστολή ή ελάττωση της σεξουαλικής επιθυµίας, ενώ υπάρχει ικανοποιητικός σεξουαλικός ερεθισµός.

 

Βήματα συμβουλευτικής καθοδήγησης προς γονείς

  • Αποδοχή και αναγνώριση της αναγκαιότητας της προαγωγής σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης των παιδιών & των εφήβων.Αναζήτηση έγκυρων πηγών προσέγγισης του θέματος της σεξουαλικής υγείας. Απώτερος σκοπός της σεξουαλικής αγωγής είναι η ισορροπία μεταξύ των τριών διαστάσεων της σεξουαλικής υγείας. Η πρώτη διάσταση αφορά την σωματική και συνδέεται με την αποφυγή μολύνσεων και ανεπιθύμητων κυήσεων. Η δεύτερη διάσταση είναι η ψυχική και αφορά στην αντιμετώπιση αρνητικών συναισθημάτων, όπως φόβο, ενοχή, κατάθλιψη,ενίσχυση της αυτοεκτίμησης, την εξοικείωση με τη σεξουαλικότητα, το σεβασμό του εαυτού μας και των άλλων. Η τρίτη διάσταση αφορά στην κοινωνική και σχετίζεται με την επιλογή των ερωτικών σχέσεων, σύμφωνα με τις προσωπικές αξίες και πεποιθήσεις και όχι κάτω από άλλες, έξωθεν επιρροές (τηλεόραση,internet, ελλιπής πληροφόρηση κτλ).
  • Οι παρεμβάσεις αγωγής υγείας ξεκινούν από τα πρώιμα χρόνια ζωής, με την εξειδικευμένη καθοδήγηση παιδιάτρου, ψυχολόγου ή βιβλιογραφικών εντύπων, που προσαρμόζουν το ζήτημα ανάλογα με το αντίστοιχο αναπτυξιακό-γνωστικό-συναισθηματικό   στάδιο του παιδιού. Η διαδικασία γνωριμίας του παιδιού με το σώμα και τις λειτουργίες του, ενισχύει τον σεβασμό και την φροντίδα προς σώμα του ,δυναμώνει την έκφραση των συναισθημάτων, προωθεί την αυτοπροστασία και τις ισορροπημένες διαφυλικές αλληλεπιδράσεις, προάγει τον δημιουργικό και υγιή διάλογο μεταξύ παιδιού-γονέα στο μέλλον (εγγύτητα που προεκτείνεται σε άλλα σημαντικά θέματα ).
  • Όλες οι ενημερωτικού χαρακτήρα συζητήσεις μεταξύ παιδιού-εφήβου και γονέα πραγματοποιούνται με απόλυτα ειλικρινή διάθεση, απλότητα, συνέπεια, σαφήνεια, μη κριτικό πνεύμα, καθώς θα πρέπει να αποφεύγονται αναίτια γέλια, υπερβολές και αναβλητικότητα. Είναι προτιμότερο επίσης αν δεν γνωρίζεται κάτι να εξηγήσετε πως θα επανέρθετε στην συζήτηση σας , αφού θα είστε πλέον έτοιμοι να παραθέσετε τεκμηριωμένες πληροφορίες. Τέλος είναι πιθανό ότι οι θρησκευτικές αντιλήψεις, οι λανθασμένες πεποιθήσεις και οι αρνητικές εμπειρίες του γονέα, θα επηρεάσουν με ανεπιθύμητο τρόπο την συμπεριφορά και την ποιότητα της σεξουαλικής έκφρασης των εφήβων στο μέλλον. Βασιστείτε κυρίως σε επιστημονικά δεδομένα.
  • Πριν την ηλικία των δώδεκα ο γονέας (κατά προτίμηση του ιδίου φύλου με τον έφηβο) αναλαμβάνει να συζητήσει θέματα ανατομίας, εφηβικής ανάπτυξης, αναπαραγωγικής λειτουργίας, αντισύλληψης, εγκυμοσύνης, σεξουαλικών μεταδιδόμενων νοσημάτων κ.λπ. Πρόκειται για μια συνεχή και εξατομικευμένη διαδικασία διαπαιδαγώγησης . Στην διάρκεια της μέσης εφηβείας, την πρωταγωνιστική θέση στη ζωή του εφήβου θα έχουν οι συνομήλικοι, οπότε καλό είναι μέχρι τότε να έχετε χτίσει μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ σας.
  • Ένα βασικό συχνό ερώτημα που θέτουν γονείς και έφηβοι είναι σχετικά με το πότε θεωρείται η σωστή ηλικία (ορόσημο) έναρξης της σεξουαλικής ζωής του εφήβου. Το μήνυμα που οφείλουν οι γονείς να μεταδώσουν είναι ότι «η σεξουαλική πράξη είναι ένα από τα κορυφαία και συγκλονιστικότερα γεγονότα της ζωής, αρκεί να υπάρχει η ψυχοκοινωνική και γνωστική ωριμότητα για την απόλαυσή της». Αν και δεν έχει ορισθεί επίσημα το κατάλληλο χρονικό όριο, είναι εξίσου σημαντικό να τονιστεί, ως κατάλληλη περίοδος, η όψιμη εφηβεία, δεδομένου ότι τότε ,οι στόχοι της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης έχουν λογικά κατακτηθεί και μια λειτουργική ρομαντική σχέση σε ρεαλιστικό πλαίσιο, θεωρείται εφικτή.
  • Η ομοφυλοφιλία ανέκαθεν πυροδοτούσε αντιδράσεις πανικού και συναισθηματικής φόρτισης στα μέλη μιας οικογένειας. Κανείς δεν θα περίμενε από τους γονείς να “πετάξουν” από χαρά σε μια τέτοια είδους ανακοίνωση από τα παιδιά τους. Η εφηβεία είναι μια περίοδος ερωτικής ενεργοποίησης, ο έφηβος κατακλύζεται από χιλιάδες σεξουαλικά μηνύματα και σε κάποιες περιστάσεις, εκτονώνει τις ορμές του , αναζητώντας την ηδονή σε άτομα ιδίου φίλου, χωρίς απαραίτητα να σημαίνει ότι είναι ομοφυλόφιλος/η. Παραχωρήστε λίγο χρόνο στον έφηβο έως ότου αποκτήσει έναν κατασταλαγμένο σεξουαλικό προσανατολισμό.
  • Όσον αφορά την σταθερά εκφρασμένη ομοφυλοφιλική κατεύθυνση του εφήβου και την διαχείριση της νέας ,επώδυνης (ενδεχομένως) για τους γονείς κατάστασης, οι χειρισμοί επιβάλλεται να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί. Η απόρριψη, η κριτική διάθεση και η ενοχοποίηση των εφήβων και συνάμα του ίδιου σας του εαυτού στον ρόλο του γονέα, θα ισοπεδώσουν την σχέση σας με τον έφηβο καθώς και τον ίδιο τον έφηβο, στην πιο δύσκολη φάση, την φάση υπεράσπισης της ύπαρξής του. Αποδεχτείτε την πραγματικότητα και διαχειριστείτε αποτελεσματικά τα αρνητικά και έντονα συναισθήματα, αντικρίζοντας την ομοφυλοφιλία ως μια διαφορετική σεξουαλική παραλλαγή και όχι σαν αρρώστια, με βασικό μέλημα να βοηθήσετε τον έφηβο να ολοκληρωθεί ως προσωπικότητα διατηρώντας θετική εικόνα για τον εαυτό του.
  • Αναζητήστε εξειδικευμένη βοήθεια προκειμένου να διευκολύνεται την σχέση σας με τον έφηβο και κυρίως να προάγεται την ομαλή κοινωνική και ψυχοσεξουαλική προσαρμογή του εφήβου.

    Η εφηβεία είναι η φάση των σημαντικών και δύσκολων ανακατατάξεων. Από τους ειδικούς θεωρείται επίσης ένα είδος δεύτερης γέννησης που συμπαρασύρει εκτός από σωματικές-βιολογικές και συναισθηματικές μεταβολές στον έφηβο, αλλαγές σε σχέση με τους γονείς, προσαρμογή στο κοινωνικό δίκτυο και δημιουργία προσωπικής ταυτότητας. Η σεξουαλικότητα των εφήβων αποτελεί ένα ιδιαίτερα σύνθετο βιολογικό φαινόμενο και απαιτεί εξίσου σύνθετες διαδικασίες επίλυσης των δυσκολιών που θα προκύψουν κατά την εφηβική ανάπτυξη. Αρκεί ως γονείς να είμαστε σύμμαχοι και όχι εχθροί στον πόλεμο που λέγεται “εφηβεία”…

 

Απόσπασμα στίχων-Γεράσιμος Νεόφυτος

Μισώ την εφηβεία για τη μελαγχολία,

που μέσα μου φουρτούνιασε τον άγονο τον πόθο, το σκίρτημα το νόθο,

που στο κορμί μου κούρνιασε.

Μισώ την εφηβεία, την τρυφερή φοβία

που στη ματιά μου έπαιξε.

Κι όσα σου κάνω τώρα

τα φταίει εκείνη η μπόρα

που την ψυχή μου έπνιξε….


Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα
Αγίου Νικολάου 6, 22310 46085
Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια
Υποψήφια Διδακτορικού-Πανεπιστήμιο Νεάπολης Πάφου
Πτυχιούχος Μεταπτυχιακού στην Κλινική Ψυχολογία-Πανεπιστήμιο Ουαλίας,Μ.Βρετανία
Πτυχιούχος Ψυχολογίας-Πανεπιστήμιο Ουαλίας,Μ.Βρετανία
Διπλωματούχος Ατομικής-Διαπροσωπικής Θεραπείας,ATI-ISPT,UK
Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων, Πανελλήνιος Σύλλογος Σχολών Γονέων
Εκπαιδεύτρια προαγωγής ψυχικής υγείας παιδιών-εφήβων-Οικογενειών, Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Κατάλληλη γονική συμπεριφορά για αποτελεσματικότερη διαχείριση συγκρούσεων και ευκαιρίες για συναισθηματική ωρίμανση των εφήβων.
Μέρος πρώτο

Ο έφηβος ήταν ανέκαθεν εκτεθειμένος σε πληροφόρηση, δραστηριότητες και διαπροσωπικές επαφές που έρχονταν σε αντιπαραβολή  με τις αξίες και τις ιδεολογίες της οικογένειας. Οι ραγδαίες κοινωνικές και τεχνολογικές μεταβολές έκαναν  την διαπαιδαγώγηση τους ακόμα πιο άβολη για τους γονείς, οι οποίοι  συνειδητοποιούν πανικόβλητοι ότι χάνουν τον έλεγχο και την δυνατότητα να χειριστούν με θετικό (για τον έφηβο) τρόπο, την επαναστατική του  διάθεση και την τάση ανεξαρτησίας. Πέρα από τους  έξω οικογενειακούς παράγοντες, προστριβές δημιουργούνται και από τους ίδιους τους γονείς, που ακούσια τις περισσότερες φορές, είτε  προσδοκούν  με υπερβολή, καλλιεργώντας τεράστιες φιλοδοξίες  στους εφήβους, είτε γίνονται ανεκτικοί θεωρώντας ότι τα προβλήματα της εφηβείας θα ξεπεραστούν δια μαγείας.

Η προεφηβεία /εφηβεία (περίπου από 12 έως 18 έτη), σαν ένα ξεχωριστό και πολύπλοκο αναπτυξιακό στάδιο, είναι μια περίοδος καθοριστικών  αλλαγών για τον έφηβο, τόσο σε γνωστικό, βιοσωματικό , ψυχολογικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο ανάπτυξης της προσωπικότητας. Εν συντομία, οι εξελικτικές τροποποιήσεις και   οι δεξιότητες που καλείται  να περατώσει ο έφηβος σε αυτό το εξελικτικό στάδιο, είναι οι εξής:

1. Βιοσωματκές

Πυροδότηση ορμονολογικών αλλαγών (τεστοστερόνη/ οιστρογόνα).
Συναισθηματικές μεταπτώσεις
Ανάπτυξη αδένων (γοναδοτροπικές ορμόνες).
Έμμηνος ρήση (κορίτσια)
Πρώτη εκσπερμάτιση (αγόρια)
Τριχοφυΐα
Απότομη αύξηση ύψους.

2. Γνωστικές

Εμφάνιση αφηρημένης σκέψης/αντίληψης εννοιών (από το γενικό στο ειδικό).
Διαφοροποιημένη αντίληψη του κόσμου.
Δημιουργία προσωπικών κριτηρίων.
Διαμόρφωση/επαναπροσδιορισμός προσωπικών αξιών.
Επαναπροσδιορισμός της ατομικής συνείδησης.
Εγωκεντρισμός

3. Ανάπτυξη προσωπικότητας

Ενδιαφέρον για το αντίθετο φύλο.
Ώριμη σεξουαλική οικειότητα και συμπεριφορά.
Διαμόρφωση  ταυτότητας

4.    Ψυχοκοινωνική ανάπτυξη

Δημιουργία στενών διαπροσωπικών σχέσεων (φίλοι/ σημείο  αναφοράς).
Σχολικό περιβάλλον και ψυχοπνευματικά ερεθίσματα.
Οικογενειακό περιβάλλον-κεντρική θέση στην εξέλιξη του εφήβου.
Γονείς καθοριστικά  πρότυπα στην διαμόρφωση θετικής ή αρνητικής αυτό-εικόνας του εφήβου.

 

Συνήθη, μη αποτελεσματικά μέσα ,Γονικής συμπεριφοράς.

Οι περισσότεροι γονείς επιθυμούν  να βελτιώσουν τις σχέσεις τους με τους εφήβους, χωρίς απαραίτητα να γνωρίζουν τον  τρόπο. Η έλλειψη κατάλληλης  πληροφόρησης, τα προσωπικά βιώματα κατά την εφηβική περίοδο των ίδιων των γονέων και το πλήθος των παρανοήσεων, οδηγούν συχνά τους γονείς σε δύο βασικούς τύπους γονικής συμπεριφοράς που κάνουν την συμβίωση μαρτύριο. Αρκετοί γονείς, στην προσπάθεια να ασκήσουν έλεγχο, θεωρούν σκόπιμο να ¨υποχρεώνουν¨ με άμεση ή έμμεση μεθοδολογία τον έφηβο, να υπακούει στις επιθυμίες του, υποθέτοντας πως με την αυστηρότητα, τις φωνές και τον αυταρχισμό θα επιτευχθεί η ισορροπία της οικογένειας.

Αντιστρόφως, κάποιοι άλλοι γονείς μέσω της ανεκτικής-υποχωρητικής αντίληψης και προκειμένου να αποφύγουν τυχόν διαφωνίες, επιτρέπουν αβίαστα στους εφήβους να συμπεριφέρονται ανεξέλεγκτα. Συνήθως , οι γονείς αυτοί αισθάνονται αδύναμοι στην  σχέση τους με τους  εφήβους, γεγονός που αποτελεί πρόκληση για αρνητική συμπεριφορά και  παντελή παράβλεψη κανόνων από τους εφήβους. Σε κάποιες μάλιστα περιπτώσεις , η ανεκτικότητα του γονέα μεταφράζεται από τον έφηβο ως αδιαφορία και έλλειψη ειλικρινούς ενδιαφέροντος. Ο αυταρχικός και  Ανεκτικός τύπος γονέα είναι δυο εκ διαμέτρου αντίθετες μέθοδοι διαπαιδαγώγησης, με δυο , παρόλα αυτά, κοινά σημεία αναφοράς. Και τα δυο μοντέλα εκπαίδευσης εξασφαλίζουν τον αποπροσανατολισμό της ομαλής συμβίωσης  εφήβων-γονέων και καμία από αυτές δεν οδηγούν σταδιακά τον έφηβο στο να γίνει υπεύθυνος  και ψυχικά ισορροπημένος.

Ο αυταρχικός τύπος  γονέα  λειτουργεί συνήθως ως εξής:

Κρίνει πολύ αυστηρά τις ενέργειες των εφήβων.
Δεν δείχνει εμπιστοσύνη και σεβασμό.
Δεν αναγνωρίζει ότι γονείς και έφηβοι είναι ισότιμα όντα μέσα στην οικογένεια.
Απαιτεί διαρκώς και απειλεί.
Είναι πεπεισμένος  ότι μία μόνο άποψη είναι σωστή, η δική του. Δεν διαπραγματεύεται δημοκρατικά.
Επισημαίνει  και υπενθυμίζει ελλείψεις του εφήβου  την περισσότερη ώρα (συνεχές κήρυγμα).
Παρεμβαίνει  όλο και περισσότερο στην μελέτη των εφήβων.
Τιμωρεί ή ανταμείβει την συμπεριφορά του.
Δεν ακούει  προσεκτικά το κρυμμένο μήνυμα πίσω από τα λόγια των εφήβων.
Είναι ελεγκτικός προς τον έφηβο.

 

Ανεκτικός-αδιάφορος τύπος  γονέα

Υπερπροστατεύει. Αναλαμβάνει μόνιμα εκείνος τις εργασίες του εφήβου στο σπίτι.
Ξυπνά τον έφηβο, ενώ έχει ξυπνητήρι.
Δίνει χρήματα στον έφηβο όποτε ζητά και μάλιστα περισσότερα από αυτά που χρειάζεται.
Επιτρέπει στον έφηβο να παραβλέπει συστηματικά οικογενειακούς κανόνες και απαγορεύσεις.
Του παρέχει επανειλημμένα την δυνατότητα να χρησιμοποιεί το οικογενειακό αυτοκίνητο.
Είναι πεπεισμένος   ότι  ο έφηβος δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του.
Ενισχύει την ανασφάλεια του εφήβου, μη θέτοντας  όρια στην ανεπιθύμητη συμπεριφορά του.
Εκπαιδεύει τον έφηβο να πιστεύει πως  μπορεί να βασίζεται κυρίως στους άλλους, παρά στον εαυτό του.  
Καλλιεργεί στον έφηβο την αντίληψη ότι δεν είναι απαραίτητο να ενδιαφέρεται για τα συναισθήματα και τα δικαιώματα των γύρω του.

 

 

Ισορροπία και  Πρακτικές για αρμονική συμβίωση Εφήβων-Γονέων

Η επικοινωνία με τον έφηβο είναι δύσκολη υπόθεση επειδή οι έφηβοι βιώνουν έναν έντονο εσωτερικό διχασμό και αναβρασμό. Αισθάνονται πως δεν είναι πλέον παιδιά, μα ούτε ολοκληρωμένοι ενήλικες. Αφενός, κάποιες φορές νιώθουν πως θα ήθελαν να απομακρυνθούν ολοκληρωτικά από τους γονείς και αφετέρου έχουν ανάγκη να βρίσκονται οι γονείς δίπλα , παρέχοντας τους σταθερότητα και ασφάλεια, ακριβώς επειδή οι ίδιοι αισθάνονται τη γη κάτω απ τα πόδια τους να τρέμει. Οι γονείς που συνδυάζουν την ενθάρρυνση της αυτονομίας και αυτάρκειας του εφήβου, την έκφραση στοργής και την απαίτηση μιας ώριμης συμπεριφοράς, βρίσκονται σαφώς πιο κοντά στην επίτευξη του γονικού τους  ρόλου.

 

Βήματα παροχής βοήθειας στους γονείς:

Ανάπτυξη Ισότιμων   σχέσεων  γονέα-εφήβου.
Αμοιβαία εμπιστοσύνη και σεβασμός.
Αμοιβαία δέσμευση για επίτευξη των κοινών στόχων.
Ελευθερία και αυτονομία στην επιδίωξη ατομικών στόχων του εφήβου.
Ενεργητική ακρόαση και αναγνώριση αναγκών από τις δύο πλευρές.
Ανοιχτή επικοινωνία και έκφραση απόψεων.
Συνεργασία και μοίρασμα υποχρεώσεων της οικογένειας.
Έμφαση στα θετικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του εφήβου.
Κοινή υποστήριξη στην διαδρομή ωρίμανσης του εφήβου.
Αποφυγή υπερπροστασίας του εφήβου και ανάθεση ευθυνών (Αποφύγετε να κάνετε εσείς, δραστηριότητες, που μπορεί ο έφηβος να κάνει μόνος του).
Διδάξτε στον έφηβο ότι η ανεξαρτησία συνεπάγεται πάντα ανάληψη της ευθύνης και των συνεπειών κάθε επιλογής.
Έχετε λογικές προσδοκίες από αυτούς.
Αποφύγετε τον ανταγωνισμό δύναμης .Συζητήστε με επιχειρήματα.
Μην ασκείτε κριτική στους εφήβους, βασιστείτε στα θετικά και προτείνεται απόψεις χωρίς να τις επιβάλλετε.
Θέστε όρια και οικογενειακούς κανόνες, ορίζοντας συμφωνίες που ικανοποιούν και τις δυο πλευρές.
Αναγνωρίστε ότι κάνοντας αλλαγές κυρίως στον εαυτό σας, υπάρχει η δυνατότητα να βελτιώσετε την σχέση σας με τον έφηβο. 

Η συνύπαρξη με τον έφηβο αποτελεί μια αινιγματική, αλλά όχι άλυτη εξίσωση. Καμιά φορά είναι απλώς η αφορμή που αναδεικνύει τα θέματα άγονης  επικοινωνίας και ανύπαρκτων ορίων στις οικογενειακές επαφές. Μέλημα της οικογένειας είναι να προετοιμάσει τον έφηβο, στο να αναπτύξει ένα ολοκληρωμένο προσωπικό πλάνο ζωής, να αισθάνεται ψυχικά δυνατός,  να ανταποκριθεί ικανοποιητικά στους στόχους και τον  μαραθώνιο δρόμο που ξεδιπλώνεται μελλοντικά μπροστά του. Η επιβολή και σταθερή τήρηση  λογικών ορίων , η εξειδικευμένη καθοδήγηση, ο δημοκρατικός διάλογος  και παράλληλα  η παροχή υπεύθυνης ελευθερίας στους εφήβους, διασφαλίζουν την ισορροπία των οικογενειακών αλληλεπιδράσεων και πρωτίστως επιτρέπει στον έφηβο να αποκτήσει ταυτότητα, θετική αυτοαντίληψη και κατά μείζονα λόγο, συναισθηματική ωριμότητα.


«Δεν είναι ούτε εύκολο, ούτε απλό να τα βγάλεις πέρα με το στάδιο της εφηβείας. Και οι γονείς και οι έφηβοι πρέπει να κάνουν υπομονή, να συνεχίσουν να μιλούν και να αγαπιούνται, αν θέλουν να το ξεπεράσουν. Σε αυτή την περίοδο της τρομακτικής αλλαγής, ο καθένας παρουσιάζεται αλλιώτικός και θα πρέπει να αρχίσουν την γνωριμία τους από την αρχή...»

από το βιβλίο «Πλάθοντας ανθρώπους» της V.Satir

 

Προτεινόμενη βιβλιογραφία:
Kail, RV. Cavanaugh, JC. (2010). Human Development: A Lifespan View (5th έκδοση). Cengage Learning.
Leon, J., B. W. Sugland, et al. (2003). Engaging Parents and Families as Partners in Adolescent Reproductive Health and Sexuality - A Guide for Reproductive Health Providers. Baltimore, MD: Center for Applied Research & Technical Assistance, Inc.
Maccoby, E. E. (1992). The role of parents in the socialization of children: An historical overview. Developmental Psychology 28: 1006-1017.
Mapp, K. (2002). Having their say: Parents describe how and why they are involved in their children's education. New Orleans, LA: Paper presented at the annual meeting of the American Education Research Association
Γιωσαφάτ, Μ. (1987).Ο κύκλος ζωής της οικογένειας και η ανάπτυξη του παιδιού, στο    Τσιάντης Γ. & Μανωλόπουλος ,Σ. (επιμ.), Σύγχρονα θέματα Παιδοψυχιατρικής, Αθήνα, Καστανιώτης,    1987,    τόμ. Ι, σελ.91-122.
Κοκκέβη, Ά., Σταύρου, Μ., Καναβού, Ε.,Φωτίου, Α. (2015). Σειρά θεματικών τευχών: Έφηβοι, Συμπεριφορές & Υγεία. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής, Αθήνα.   
Παπαδιώτη-Αθανασίου, Β. (2000).Οικογένεια και όρια, Αθήνα,    Ελληνικά Γράμματα.

Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
Διαπροσωπική-Ατομική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία (IPT International-ATI-U.S.A)
Πτυχίο Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, Μ.Βρετανία
Μεταπτυχιακό στην κλινική Ψυχολογία ,Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, Μ.Βρετανία
Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων (Μ.Χουρδάλη)
PhD cand

       Οι αντιλήψεις  μας για την ζωή και τον θάνατο διαμορφώνονται σθεναρά   από  το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αναπτυσσόμαστε  και δραστηριοποιούμαστε. Οι εμπειρίες, οι εικόνες που προβάλλονται για την αρρώστια, τον αιφνίδιο και βίαιο θάνατο διαμορφώνουν την στάση και την συμπεριφορά μας απέναντι στην απώλεια. Ο θάνατος αγαπημένων  προσώπων μας χαράζει βαθιά και μας πονά ,αν και τα τελευταία χρόνια τείνουμε να βιώνουμε την απώλεια σαν μια μακρινή  πραγματικότητα. Οι ραγδαίες  κοινωνικές αλλαγές και το φαινόμενο του ατομικισμού, που χαρακτηρίζει τον σημερινό τρόπο ζωής  ,οδηγούν τον άνθρωπο που είναι βαριά άρρωστος αλλά και εκείνον που πενθεί στην αποξένωση. Δεν είναι λίγες οι φορές που ο πενθών ,“εκβιάζεται” κατά μια έννοια, να αποδεχτεί το γρηγορότερο την απώλεια, να  ενταχθεί σε έναν φυσιολογικό τρόπο ζωής, με αποτέλεσμα να θρηνεί ατομικά, με ότι αυτό μπορεί να συνεπάγεται. Ο “φόβος” της αστικής κοινωνίας προς τον θάνατο περιορίζει την ανάγκη για έκφραση του  θρήνου, απλοποιεί τις διαδικασίες-τελετουργίες του θανάτου, που κατέχουν ιδιαίτερη σημασία κατά την διαχείριση του πένθους, δημιουργώντας προκαταλήψεις γύρω από αυτόν.


     Ο θρήνος θεωρείται ως μια φυσική και έμφυτη αντίδραση (επιβίωση) απέναντι στην απώλεια κοντινού-συγγενικού προσώπου, που διαφοροποιείται ανάλογα με τις πολιτισμικές καταβολές κάθε κοινωνίας και οικογένειας. Επίσης η εμπειρία της απώλειας βιώνεται με βάση την σύνδεση που διατηρούσε ο πενθών με τον απολεσθέντα, ο τρόπος θανάτου, οι προσωπικές  εμπειρίες που διδάχτηκε κάποιος  για τον θάνατο καθώς και η διαθεσιμότητα υποστηρικτικού πλαισίου.


      Αναμενόμενες  αντιδράσεις  που ακολουθούν σχεδόν πάντα το πένθος, περιλαμβάνουν σωματικές, συναισθηματικές ,συμπεριφοριστικές και κοινωνικές εκδηλώσεις. Το άγχος, η κατάθλιψη, η ανηδονία, ο θυμός, η απόγνωση και το αίσθημα της μοναξιάς είναι μόνο κάποια από τα χαρακτηριστικά των συναισθηματικών αλλαγών που βιώνει ο πενθών. Συμπεριφορικά οι αντιδράσεις του θρήνου εκδηλώνονται με κοινωνική απόσυρση, κλάμα, ψυχική κόπωση και ανησυχία, ενώ σε επίπεδο σωματικών συμπτωμάτων εμφανίζονται η εξάντληση, η ανορεξία, οι διαταραχές ύπνου, η εξασθένηση του ανοσοποιητικού και η ελάττωση της ενεργητικότητας.  

 

Στάδια φυσιολογικού πένθους

     Ο δρόμος για τον συμβιβασμό και την αποδοχή της απώλειας αγαπημένων προσώπων αποτελείται από στάδια,  που αρκετές μέχρι σήμερα  παραδοσιακές θεωρίες  έχουν αναπτύξει. Ο Bowlby ασχολήθηκε διεξοδικά με τις φάσεις του πένθους ως μια διεργασία αποδοχής της απώλειας και είναι οι παρακάτω:

•    Σοκ και άρνηση που διαρκούν για κάποιες  εβδομάδες.
•    Διαμαρτυρία και έντονη επιθυμία επανασύνδεσης με το άτομο που πέθανε.
•    Απελπισία σε συνδυασμό με συναισθηματική και σωματική αναταραχή καθώς και κοινωνική απομόνωση που διαρκεί μήνες έως και χρόνια.
•    Φάση σταδιακής ανάρρωσης με στοιχεία κλιμακούμενης ευεξίας και αποδοχή του θανάτου και της απώλειας.

   Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι το πένθος και τα διαδοχικά αυτά στάδια διαφέρουν από άτομο σε άτομο, δεν εκδηλώνονται απαραίτητα με την ίδια σειρά καθώς και ότι δεν βιώνουν όλοι τα στάδια αυτά .Επίσης κάποιος είναι δυνατόν να επανέρχεται κατά διαστήματα σε προηγούμενη φάση, δίνοντας την αίσθηση ότι παλινδρομεί (αναπροσαρμογή).

 

Περιπεπλεγμένος  θρήνος

       Παθολογικός ή περιπεπλεγμένος θρήνος θεωρείται κάθε απόκλιση  από τον φυσιολογικό, με συμπεριφορές διαφορετικές όσον αφορά την συναισθηματική ένταση και την διάρκεια, από τις  προσδοκώμενες  αντιδράσεις σε κάθε πολιτισμικό πλαίσιο (παρατεταμένος θρήνος). Όταν για παράδειγμα υπάρχει μια έντονη εξάρτηση από το άτομο που πέθανε, ο πενθούντας δεν είναι σε θέση να “λειτουργήσει” χωρίς το αγαπημένο του πρόσωπο . Το  παρατεταμένο πένθος διατηρεί την σύνδεση με τον θανόντα. Εγκλωβίζεται και καθηλώνεται στον πόνο. Άλλες φορές ο θρήνος περιπλέκεται όταν ο πενθών “κερδίζει” άλλα οφέλη από το περιβάλλον. Όπως προσοχή και ιδιαίτερη φροντίδα  από αυτό.  Επίσης στην κατηγορία αυτή συγκαταλέγεται  ο μη εκδηλώσιμος ή ο θρήνος που εκδηλώνεται ετεροχρονισμένα Όταν υπάρχει παρατεταμένη απουσία οποιασδήποτε αντίδρασης. Η ύπαρξη κλινικής κατάθλιψης ή άλλης συναισθηματικής διαταραχής καθιστούν επίσης τον θρήνο δύσκολα διαχωρίσιμο.

 

Παραγνωρισμένος θρήνος

•    Ο θρήνος που δεν είναι κοινωνικά αποδεκτός( πρώην σύζυγοι, εραστές, θετοί γονείς, παιδιά υιοθετημένα, σχέσεις με άτομα από τον επαγγελματικό χώρο, μη συγγενικές σχέσεις.)
•    Περιπτώσεις απώλειας που δεν σχετίζονται άμεσα με το γεγονός του θανάτου (διαζύγιο, μετανάστευση, αποχωρισμοί, σημαντικές για την ζωή του ατόμου αλλαγές).
•    Θάνατος προσώπου που στιγματίστηκε από αρρώστια, αισθήματα ντροπής και κοινωνικά στερεότυπα( aids, αυτοκτονία κτλ).

 

Διαχείρηση-Ανανοηματοδότηση του θρήνου

•    Εκφράζετε  ανοιχτά και χωρίς περιορισμό τα συναισθήματα λύπης, απογοήτευσης και απελπισίας που προκαλεί η απώλεια. Αναγνωρίζοντας τα αρνητικά και οδυνηρά συναισθήματα αποφεύγει κανείς να παρατείνει και να βαθύνει τον θρήνο. Το κλάμα αποτελεί  έναν βασικό μηχανισμό ανακούφισης του πένθους και των έντονων ψυχοπιεστικών συναισθημάτων.
•   
Βασιστείτε  σε ένα υποστηρικτικό και οικείο πλαίσιο που  αποτελείται από αγαπημένα πρόσωπα ,τα οποία δεν βάζουν όρια  στην έκφραση και σας ενθαρρύνουν να μιλάτε και να εκφράζεστε σύμφωνα με αυτά που πραγματικά νιώθετε.   
•    Επιμεληθείτε το σώμα σας, εξασφαλίζοντας σωστό ύπνο και μια διατροφή που θα ενισχύσει  το ανοσοποιητικό σας. 
•    Αποφύγετε την χρήση αλκοόλ και λοιπών ουσιών μιας και δρουν ανακουφιστικά προσωρινά και όχι μακροπρόθεσμα.
•   Δώστε τον απαραίτητο χρόνο στον εαυτό σας έχοντας υπ όψιν σας ότι το πένθος είναι μια καθαρά προσωπική υπόθεση, που η διάρκεια και η συναισθηματική ένταση πιθανόν να είναι ιδιαίτερη για τον καθένα. Το πένθος δεν έχει συγκεκριμένη ημερομηνία λήξης και χρονοδιαγράμματα.
•   Σταδιακά “επαναπροσδιοριστείτε” κοινωνικά, συναντώντας όσο είναι εφικτό, φίλους και αγαπημένα σας άτομα. Το να πιστεύετε ότι κάτι τέτοιο  ίσως προκαλέσει μεγαλύτερο πένθος ίσως πρακτικά και να μην επιβεβαιωθεί , ιδιαίτερα αν συνυπάρχετε με πρόσωπα  που σας θεωρούν ευχάριστη και όχι “κακή” παρέα.
•    Συνεχίστε να ζείτε την ζωή και να επενδύεται συναισθηματικά σε νέες σχέσεις, δίχως ενοχές ότι προδίδεται τον άνθρωπο που έφυγε.
•   Κρατήστε ημερολόγιο γράφοντας καθημερινά τα όσα σκέφτεστε, φοβάστε ή αισθάνεστε. Με τον τρόπο αυτό διατυπώνετε-“αφηγείστε” ελεύθερα, βρίσκεται χώρο και τρόπο να επεξεργαστείτε συνειδητοποιημένα  την εμπειρία, αποδίδοντας νέα νοήματα στο γεγονός του θανάτου.
•   Αναζητήστε την βοήθεια ειδικού σε περίπτωση παρατεταμένης ψυχολογικής υπερδιέγερσης, κατάθλιψης, ακραίας απελπισίας ,σοβαρού βαθμού ενοχής και χαμηλής αυτοεκτίμησης.
•   Σημαντικό  ρόλο στο να αποδεχτεί  κανείς έναν θάνατο διαδραματίζονται    οι κοινωνικές και θρησκευτικές τελετές που υπάρχουν σε κάθε κουλτούρα( ενίσχυση συμμετοχής στο πένθος).  Για τα  ελληνικά  δεδομένα , η τελετή κήδευσης, το μοιρολόγι   και το μνημόσυνο προσφέρουν στο άτομο το χώρο και το χρόνο για να θρηνήσει, να μιλήσει με φίλους και γνωστούς για αυτόν που έφυγε και να θυμηθεί σημαντικά περιστατικά της ζωής του με τον εκλιπόντα. Να αναπτύσσει  συμβολική επαφή μαζί του.
•   Κατανοήστε τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η απώλεια του συγκεκριμένου ατόμου και τι ακριβώς “χάνετε”  βιώνοντας τον συγκεκριμένο θρήνο.
•   Ψάξτε βαθιά μέσα σας για το νόημα της απώλειας που βιώνεται ,ώστε να καταφέρεται να την εντάξετε  σταδιακά στην ιστορία της ζωής σας.

    Η εμπειρία του θανάτου και του πένθους αποτελεί μια από τις πιο επίπονες και άβολες περιόδους της ζωής κάθε ανθρώπου, ιδιαίτερα όταν ο πενθών αδυνατεί να μοιραστεί με το περιβάλλον  συναισθήματα και σκέψεις. Ο θρήνος είναι μια προσωπική διεργασία άρρηκτα συνδεδεμένη με την έννοια του ποιοι πραγματικά είμαστε. Ουσιαστικά μέσα από την διεργασία του πένθους επιβεβαιώνεται ή ανακατασκευάζεται ένας ιδιοσυγκρασιακός κόσμος νοημάτων για την ζωή μας , ο οποίος διαταράσσεται από την απώλεια. Έχοντας αποδεχτεί και εμπεδώσει την πραγματικότητα του θανάτου, προσαρμόζουμε στο προϋπάρχον σύστημα των αντιλήψεων μας, νέα νοήματα. Αυτό προϋποθέτει ότι η  διεργασία του πένθους θα αναγνωριστεί και θα απενεχοποιηθεί κοινωνικά, “επιτρέποντας” σε εκείνον που πενθεί  να είναι ο εαυτός του.

«Πόσο σημαντικό είναι, αλήθεια, να φυλάμε στη μνήμη μας τις ωραίες στιγμές, γιατί αυτές θα μας βοηθήσουν να ξεπεράσουμε τις πιο κακές αναμνήσεις. Και πόσο ανεκτίμητο είναι να ζούμε το παρόν, όταν είναι παρόν και όχι όταν έχει γίνει ανάμνηση … Η αξία των ανθρωπίνων σχέσεων δεν έχει να κάνει με τη διάρκειά τους αλλά με το βάθος στο οποίο μπορούν να φτάσουν». (Dame Cicely Saunders, 1998).

 

Προτεινόμενη βιβλιογραφία:
David Goldberg, Frnacis Creed, Sidney Benjamin, (1994). Psychiatry in Medical Practice.Sidney Benjamin, publ. Routledge.
Raymond Moody and Dianne Arcangel(2001). Life After Loss: conquering grief and finding hope, San Francisco, publ. HarperCollins.
Μπόλμπυ, Τζων (1995). Δημιουργία και διακοπή των συναισθηματικών δεσμών (μτφρ. Πηνελόπη Στρατή). Αθήνα: Καστανιώτη.
Νίλσεν, Μ., & Παπαδάτου, Δ. (1998). Το πένθος στη ζωή μας. Αθήνα: Μέριμνα.

Αφιερωμένο στον αγαπημένο ξάδερφο Κωνσταντίνο που έφυγε τόσο αιφνίδια από κοντά μας…

 

Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια
Διαπροσωπική-Ατομική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία (IPT International-ATI-U.S.A)
Μεταπτυχιακό στην κλινική Ψυχολογία,Πανεπιστήμιο της Ουαλίας,Μ.Βρετανία
Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων (Μ.Χουρδάλη)
PhD cand

       Η έκφραση επιθετικής συμπεριφοράς στα μικρά παιδιά αποτελεί ένα κοινωνικό πρόβλημα το οποίο εκδηλώνεται σε όλες τις μοντέρνες κοινωνίες. Σύμφωνα με έρευνες που έγιναν σε σημαντικά δείγματα παιδιών από την παιδική μέχρι και την εφηβική περίοδο, η επιθετικότητα αγγίζει τον υψηλότερο δείκτη στην ηλικία των τριών ετών (Hasan, Drolet, & Paquin, 2003). Η  περίοδος της προσχολικής ηλικίας αποτελεί την ιδανική περίοδο για την πρόληψη και θεραπεία των περιπτώσεων χρόνιας σωματικής επιθετικότητας. Τα παιδιά που, κατά την προσχολική περίοδο δεν μαθαίνουν πώς να επιλύουν το πρόβλημα της επιθετικής συμπεριφοράς τους, κινδυνεύουν να έχουν πολλά προβλήματα στη συνέχεια της ζωής τους. Έχουν την τάση να είναι υπερενεργητικά, ανήσυχα, απρόσεκτα και να αρνούνται την βοήθεια αυτών που έχουν ανάγκη. Έρευνες καταδεικνύουν  ότι η επιθετικότητα και η κοινωνική αγωγή, στο εξελικτικό αυτό στάδιο, αποτελούν δυο βασικούς παράγοντες πρόγνωσης της μελλοντικής έλλειψης προσαρμοστικότητας των εφήβων.


     Το οικογενειακό περιβάλλον, κάτω από οπουδήποτε δομή και σε κάθε ιστορική περίοδο, αποτέλεσε το πλαίσιο μέσα  στο οποίο το παιδί  ζει και αναπτύσσεται, τα πρώτα πιο σημαντικά χρόνια της ζωής του. Η σχέση του παιδιού με το οικογενειακό πλαίσιο χαρακτηρίζεται δικαίως αμφίδρομη, εφόσον η οικογένεια επιδρά στην ανάπτυξη του παιδιού και συγχρόνως η ίδια  δέχεται την επιρροή της ύπαρξης ενός ή  περισσοτέρων παιδιών, στους κόλπους της.Η ικανοποίηση των βιολογικών και συναισθηματικών αναγκών, η ενίσχυση ισχυρών δεσμών και παροχής ασφαλούς πλαισίου, η κοινωνικοποίηση, το στυλ της  γονεϊκής συμπεριφοράς(child rearing practices) και η ενίσχυση των διαπροσωπικών  σχέσεων, είναι κάποιες από τις δράσεις  των γονέων που θα οδηγήσουν το παιδί, στην ομαλή ή όχι,  ένταξη  του σε έξωσυστημικές ομάδες. Σύμφωνα με την Αμερικανίδα ερευνήτρια Diana Baumrind, η γονεϊκή συμπεριφορά μπορεί να αποδοθεί με δυο τρόπους. Ο ένας αναφέρεται στις απαιτήσεις και την άσκηση ελέγχου και ο δεύτερος στον βαθμό ανταπόκρισης και το ενδιαφέρον.  Η “ανώμαλη” ανάπτυξη της   συμπεριφοράς θεωρείται ότι οφείλεται σε σοβαρή διαταραχή της πρώιμης φροντίδας που παρέχεται στο παιδί (εξ αυτού και ο όρος «αντιδραστική»), η οποία περιγράφεται ως «επίμονη παραμέληση των βασικών συναισθηματικών αναγκών του παιδιού για ανακούφιση, ερεθίσματα και στοργή», «επίμονη παραμέληση των βασικών σωματικών αναγκών του παιδιού», ή «επανειλημμένες αλλαγές του βασικού προσώπου που έχει τη φροντίδα του (primary caregiver), οι οποίες εμποδίζουν το σχηματισμό σταθερού δεσμού (stable attachment)».


      Η υπόθεση της απογοήτευσης– επιθετικότητας του Dollard  υποστηρίζει ότι κάθε μορφή απογοήτευσης οδηγεί σε επιθετικότητα και ότι η επιθετικότητα με τη σειρά της οδηγεί πάντα σε απογοήτευση. Η υπόθεση του Dollard ότι η απογοήτευση συνδέεται πάντα με την επιθετικότητα, ήταν αυτή που οδήγησε στη διεξαγωγή των πρώτων εμπειρικών ερευνών για την επιθετικότητα (Coie, Dodge & Lynam, 2006). Σύμφωνα με την θεωρία της Gestalt  η επιθετικότητα είναι η ενέργεια που παράγει και επενδύει ο οργανισμός για να αλληλεπιδράσει με το περιβάλλον. Παλιές απαγορεύσεις που παραμένουν εκτός του πεδίου επίγνωσις, μας διασπούν και πολώνουν την «επιθετική μας  ενέργειά»  ,εμποδίζοντας τη ροή της προς την επαφή, την ικανοποίηση και τη διεύρυνση του εν δυνάμει εαυτού μας στο παρόν. Σύμφωνα με την θεωρία της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών του Dodge, υποστηρίζεται, ότι το παιδί εισέρχεται σε μια κοινωνική κατάσταση έχοντας μια βάση δεδομένων από παρελθούσες εμπειρίες. Η επιθετικότητα στα παιδιά προσχολικής-σχολικής ηλικίας , εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζονται και ερμηνεύουν  τα εξωτερικά - περιβαλλοντολογικά σήματα θυμού και απογοήτευσης. Οι αναμνήσεις των παιδιών από προηγούμενες εμπειρίες μάθησης συμπεριλαμβάνουν συναισθηματικούς αλλά και φυσιολογικούς παράγοντες, οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσει το άτομο σε μια δεδομένη κατάσταση.  


     Οι μορφές επιθετικής συμπεριφοράς  στην παιδική ηλικία είναι διάφορες, ενώ εκφράζονται ποικιλοτρόπως. Το παιδί προκειμένου να διεκδικήσει τις επιθυμίες του και να εκδηλώσει τις επιθετικές του προθέσεις  επιστρατεύει τεχνικές που του είναι κάθε φορά διαθέσιμες. Άλλοτε χρησιμοποιεί τις φωνές, το κλάμα και την σωματική βία προς άλλους και άλλες φορές στρέφει την επιθετική συμπεριφορά στον εαυτό του. Κάποια παιδιά την εκφράζουν λεκτικά ενώ κάποια άλλα την εκδηλώνουν προκαλώντας θεατρικά την αποκλειστικότητα της προσοχής των γύρω τους. Οι εκρήξεις θυμού και η επιθετικότητα αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικοποίησης του παιδιού, που από τους πρώτους κιόλας  μήνες εμφανίζονται,  σε συνάρτηση με την τάση διεκδικητικότητας ή παθητικότητας ως ατομικό χαρακτηριστικό(ενδογενή στοιχεία). Καθώς το παιδί μεγαλώνει οι εκδηλώσεις θυμικής διέγερσης μειώνονται, ενώ παράλληλα  αυξάνεται η εχθρική, εκδικητικού τύπου, επιθετικότητα. Ο αυτό έλεγχος που αναπτύσσεται όσο το παιδί μεγαλώνει, διαδραματίζεται επίσης  σημαντικό ρόλο, καταστέλλοντας την ανάγκη για ανοιχτή-άμεση έκφραση της εχθρότητας.

 

“Πότε η επιθετική διάθεση του παιδιού εξελίσσεται σε παθολογία ”

•    Όταν το παιδί αντενεργεί σε υπερβολικό βαθμό και στις περισσότερες περιστάσεις.
•    Όταν οι αντιδράσεις του παιδιού προκαλούνται από από μη προφανείς και δικαιολογημένες εξωτερικές αφορμές.
•    Κάθε φορά που παρατηρούμε ότι οι επιθετικές αντιδράσεις του καταλήγουν σε καταστροφικότητα και βανδαλισμούς.
•    Αν διαπιστώνουμε στην συμπεριφορά του παιδιού χαρακτηριστικά εχθρότητας και έντονης ζήλιας.
•    Η επιθετική στάση του παιδιού, οφείλεται συχνά στον τρόπο διαπαιδαγώγησης και διαχείρισης της κατάστασης, εξαιτίας της χαλαρής πειθαρχίας και της εχθρικής συμπεριφοράς των γονέων προς αυτό(σε συνάρτηση).
•    Όταν οι γονείς ενοχοποιούν την επιθετική συμπεριφορά των παιδιών τους, ενώ ταυτόχρονα προσπαθούν να τα οριοθετήσουν  εξαπολύοντας απειλές ή ασκώντας έστω και ήπιες σωματικές τιμωρίες. Συνήθως το παιδί θα ανταποδώσει με εντονότερη επιθετικότητα.
•    Αν το οικογενειακό περιβάλλον δείχνει  ανοχή και αδιαφορία στις εκρήξεις θυμού των παιδιών, είτε αυτές στρέφονται στους ίδιους είτε εναντίον άλλων.
•    Όταν δεν ακολουθείτε κι από τους δύο γονείς μια κοινή γραμμή διαπαιδαγώγησης και αντιμετώπισης φαινομένων επιθετικότητας. Το παιδί βρίσκεται σε σύγχυση, ταυτίζεται με την άποψη του ελαστικού γονέα και η προσπάθειες πειθαρχίας πέφτουν στο κενό.
•    Όταν καλλιεργείτε στην οικογένεια ένα έντονα καταπιεστικό και απαγορευτικό κλίμα μέσα από παράλογους περιορισμούς και επαναλαμβανόμενα  «πρέπει» και «μη».
•    Η έλλειψη ισορροπίας, οδηγεί άλλοτε σε τεράστια ανεκτικότητα, χωρίς κανένα ίχνος ελέγχου των παρορμήσεων του παιδιού και άλλες φορές  σε γονείς που επιτίθενται αποτελώντας το ισχυρότερο  πρότυπο εχθρότητας.

 

“Αποτελεσματικοί τρόποι διαχείρισης της επιθετικής συμπεριφοράς”

•    Δημιουργήστε ένα εξατομικευμένο πλάνο παρέμβασης με βάση τις ανάγκες και  τα ατομικά χαρακτηριστικά του παιδιού και του περιβάλλοντος του.
•    Αποφύγετε να επιπλήξετε το παιδί υποβάλλοντας σκληρές ή αυστηρές τιμωρίες, με κίνδυνο να ενισχύεται τον φαύλο κύκλο επίδειξης ισχύος και δύναμης (ματαίωση-αγανάκτηση-θυμός-επιθετικότητα-αντεπίθεση).
•    Χρησιμοποιήστε τεχνικές συμπαθητικής κατανόησης καλλιεργώντας του την διάθεση για συνεργασία και εν συναίσθηση. Αφού περάσει ο θυμός εξηγήστε του τι ακριβώς  ήταν απαράδεκτο στην συγκεκριμένη συμπεριφορά, πως ένιωσαν οι γύρω του και κυρίως πως λειτουργεί μακροπρόθεσμα  για το ίδιο το παιδί η συμπεριφορά αυτή(συνέπειες όπως αρνητικά συναισθήματα, περιθωριοποίηση, χαμηλή αυτοεικόνα).
•    Απομακρύνεται το παιδί από την υπόλοιπη ομάδα αν αντιλαμβάνεστε ότι η συμπεριφορά του αυτή πυροδοτείτε από την ανάγκη του να τραβά την προσοχή (διακοπή της ενίσχυσης).
•    Εφαρμόστε συμπεριφορικές τεχνικές διαφορικής ενίσχυσης, αμείβοντας το παιδί μόνο όταν επιδεικνύει θετικά  και συνεργατικά πρότυπα διαγωγής.
•    Αποτρέψετε αποφασιστικά-άμεσα κάθε προσπάθεια του παιδιού να προβαίνει σε επιθετικές ενέργειες ώστε να γίνει συνήθεια η αναστολή των πράξεων του (παθητική αναστολή). Προσφέρετε κάθε φορά ένα θετικό ερέθισμα πριν ακόμα ξεκινήσει η φασαρία , αποσπώντας του την προσοχή.
•    Επιβραβεύστε την προσπάθεια του να ασκεί έλεγχο στις παρορμήσεις του.
•    Διερευνήστε περαιτέρω την αδυναμία του να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του. Εκτός από μαθημένος  και παγιωμένος τρόπος αντίδρασης, η επιθετικότητα σχετίζεται άμεσα με την παρεμπόδιση ικανοποίησης αναγκών, την σύγκρουση κινήτρων ,το άγχος, τις ενδοψυχικές συγκρούσεις και οποιαδήποτε ανασφάλεια και απογοήτευση βιώνει το παιδί στο περιβάλλον.
•    Απευθυνθείτε σε κάποιο ειδικό αν αισθάνεστε αποθαρρυμένοι και ότι η κατάσταση είναι πλέον εκτός ελέγχου.

 

Η οικογενειακή “αταξία” που επικρατεί, οι ρόλοι που δεν θεωρούνται πλέον ξεκάθαροι  ανάμεσα στους συζύγους , οι «εξωτερικές» κρίσεις που  συναντούν τη μέση ελληνική οικογένεια, προκαλούν καταπίεση και επιθετική διάθεση στα μέλη της, “καλώντας” τα παιδιά  να παίξουν εκείνα ρόλους «συναισθηματικού συντρόφου», «θεραπευτή» των δυσλειτουργιών ,καθώς και  να βάλουν σε «τάξη» το όποιο οικογενειακό «χάος», που οι γονείς  δεν κατόρθωσαν να διαχειριστούν. Το παιχνίδι της εξουσίας, όταν δεν εκτονώνεται ικανοποιητικά, διοχετεύεται επιθετικά στις οικογενειακές και στις διαπροσωπικές  σχέσεις, με τα παιδιά να μην γνωρίζουν τα όρια τους, τα βαθιά  συναισθήματα αλλά και τις ανοχές τους στις ψυχοπιεστικές καταστάσεις.


      Όταν ένα παιδί αισθάνεται άσχημα ψυχολογικά,το πρώτο σύμπτωμα που εκδηλώνει είναι η επιθετική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους. Αυτό καταδεικνύει ότι δεν έχει αναπτύξει δεξιότητες επικοινωνίας,ότι κάποιο φαντασιακό ή πραγματικό κενό επιχειρεί να καλύψει με τεχνικές αντιστάθμισης .Δηλαδή την επικοινωνία,το αίτημα του,το εκφράζει  με αρνητικό  και ανεπιθύμητο τρόπο. Το σημείο στο οποίο οφείλουμε κυρίως να εστιάσουμε  ως γονείς είναι ότι τα παιδιά που εκφράζονται επιθετικά, αισθάνονται απογοητευμένα και εξαιτίας της επιθετικότητας που χρησιμοποιούν ως άμυνα, γίνονται ολοένα και βαθύτερα πιο δυστυχισμένα.

 

Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα
Συμβουλευτική Ψυχολόγος- ψυχοθεραπεύτρια
Πτυχίο στην ψυχολογία-Πανεπιστήμιο Ουαλίας, Μ. Βρετανία
Μεταπτυχιακό στην κλινική ψυχολογία- Πανεπιστήμιο Ουαλίας, Μ. Βρετανία
Πιστοποιημένη Σύμβουλος-Edexcel International
Εκπαιδεύτρια-Συντονίστρια Σχολών Γονέων-Πανελλήνιος Σύλλογος Σχολών Γονέων, Αθήνα (Χουρδάκη)
Διαπροσωπική θεραπεία (Διεθνώς αναγνωρισμένο πτυχίο)-Επίπεδο Β’ –Iowa University (USA)
Αντλεριανή θεραπεία-Adlerian Training Institute(USA)
Υποψήφια διδακτορικού στην ψυχολογία-Πανεπιστήμιο της Λευκωσίας
Μέλος Ελληνικής Εταιρίας Συμβουλευτικής
Μέλος Ε.Ε.Α.Ψ

Αγίου Νικολάου 6,Λαμία
www.victoria-chalkia.gr
Τηλ. Επικοινωνίας : 22310-46085 & 6985126004

Βικτώρια Χαλκιά-Ντότσικα

Συμβουλευτική Ψυχολόγος- ψυχοθεραπεύτρια

Πτυχίο στην ψυχολογία-Πανεπιστήμιο Ουαλίας, Μ. Βρετανία

 Μεταπτυχιακό στην κλινική ψυχολογία- Πανεπιστήμιο Ουαλίας, Μ. Βρετανία

Πιστοποιημένη Σύμβουλος-Edexcel International

Εκπαιδεύτρια-Συντονίστρια Σχολών Γονέων-Πανελλήνιος Σύλλογος Σχολών Γονέων, Αθήνα (Χουρδάκη)

Διαπροσωπική θεραπεία (Διεθνώς αναγνωρισμένο πτυχίο)-Επίπεδο Β’ –Iowa University (USA)

Αντλεριανή θεραπεία-Adlerian Training Institute(USA)

Υποψήφια διδακτορικού στην ψυχολογία-Πανεπιστήμιο της Λευκωσίας

Μέλος Ελληνικής Εταιρίας Συμβουλευτικής

Μέλος Ε.Ε.Α.Ψ

 

Αγίου Νικολάου 6,Λαμία

WWW.Victoria-Chalkia.gr

Τηλ. Επικοινωνίας : 22310-46085 & 6985126004

Παρασκευή, 21 Αύγουστος 2015 00:00

"Ο Τελειομανής"

       Ένας τύπος προσωπικότητας με αναρίθμητα συσχετιζόμενα ψυχικά και διαπροσωπικά βάρη. Από πού πηγάζουν οι αιτίες και με ποιες τεχνικές μπορείτε να τις διαχειριστείτε.

       Ο τελειομανής βιώνει συχνά την αίσθηση της φαινομενικής τελειότητας, η συμπεριφορά του αυτή οικοδομείτε σταδιακά από τα πρώτα χρόνια αλληλεπίδρασης με τους γονείς και συντηρείτε με γνώμονα την εσωτερικευμένη του  ανάγκη να γίνεται πάντα αποδεκτός από το περιβάλλον και να προσαρμόζεται σ αυτό από φόβο απόρριψης και συναισθηματικής εγκατάλειψης. Αγωνιά βαθειά και έρχεται ασυνείδητα αντιμέτωπος  με μια εσωτερική σύγκρουση μεταξύ της επιθυμίας του  και της εικόνας που περνά προς τα έξω, “ελέγχοντας” την συμπεριφορά του και διαμορφώνοντας σχεδόν πάντα  καλή εντύπωση.

       Εγκλωβισμένος ακατάπαυστα στην σκέψη ότι πιθανόν να  επικριθεί, θέτει υψηλούς και άπιαστους στόχους τους οποίους δύσκολα επιτυγχάνει με αποτέλεσμα να αισθάνεται ανικανοποίητος και ανεπαρκής, αφού νιώθει πως δεν πληροί  τις δικές του αυστηρές προδιαγραφές. Αντιθέτως η υγιής προσπάθεια κατάκτησης ενός δύσκολου επιτεύγματος συνοδεύεται από συναισθήματα χαράς και προσωπικής ολοκλήρωσης, χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί την νευρωτική τοποθέτηση της τελειομανίας από οποιαδήποτε άλλη συμπεριφορά.  

       Η τελειομανία δεν συγκαταλέγεται στις πρωτογενείς διαταραχές, παρόλα αυτά αποτελεί σύμπτωμα της ψυχαναγκαστικής-καταναγκαστικής διαταραχής. Αν και διαδεδομένη, δύσκολα συνειδητοποιείται, μιας και στις μέρες μας θεωρείται εσφαλμένα από την ανταγωνιστική κοινωνία, προσόν.

       Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι η τελειομανία ως συμπεριφορά διαμορφώνεται στα πρώιμα στάδια ανάπτυξης του παιδιού, μέσα από οικογενειακές σχέσεις (παιδιού-γονέα), στα πλαίσια μερικής, καθόλου ή υπό όρων  αποδοχής. Άλλες πιθανές πηγές θεωρούνται η μίμηση των συμπεριφορών των τελειομανών γονέων ή προσφιλών οικογενειακών προσώπων, ο σχολικός ανταγωνισμός και η τάση των δασκάλων να επιβραβεύουν  συνειδητά  τον “ τέλειο” μαθητή.

       Το παιδί στην προσπάθειά του να ικανοποιεί μόνιμα τις ανάγκες των σημαντικών άλλων της ζωής του, παραγνωρίζει τις ατομικές του ανάγκες, εγκλωβίζεται σε μη αντικειμενικά εφικτούς στόχους, αποτυγχάνει στην πραγματοποίηση τους, βιώνοντας έντονο στρες,  και τελικά κατάθλιψη (απουσία παραγωγικότητας). Ο τελειομανής συνδέει την  εκτίμηση για τον εαυτό του αποκλειστικά με τις περιπτώσεις επίτευξης του στόχου, ένδειξη της χαμηλής του αυτοεικόνας. Το συναίσθημα τον ακολουθεί στην ενήλικη ζωή του, επιφέροντας επιπτώσεις σε σωματικό και συναισθηματικό επίπεδο.

       Με βάση τα πειραματικά ευρήματα της μελέτης του Flett και των καναδών συνεργατών του, τρείς θεωρούνται οι βασικοί τύποι προσωπικότητας των τελειομανών ατόμων:

• Άτομα με αύτο-προσανατολισμό, οι οποίοι αγωνίζονται για την τελειότητα του εαυτού τους, επιβάλλοντας εξαιρετικά υψηλά πρότυπα επιδόσεων. Συνέπειες αυτής της συμπεριφοράς είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων θλίψης, ματαίωσης και διατροφικών διαταραχών.
• Οι τελειομανείς με εξωτερικό προσανατολισμό, οι οποίοι απαιτούν την τελειότητα από τα άτομα στις διαπροσωπικές, ερωτικές και επαγγελματικές  τους συναλλαγές. Αποτέλεσμα αυτού η ματαίωση , η δυσαρέσκεια και τα ξαφνικά ξεσπάσματα θυμού.
• Τελειομανείς με κοινωνικό προσανατολισμό. Αισθάνονται πως οι άλλοι απαιτούν από εκείνους την τελειότητα, εκδηλώνοντας υπερβολικό στρες, διαρκές αίσθημα βιασύνης , ανταγωνιστικότητα και αναβλητικότητα.

       Η τελειομανία συνεπάγεται την επίτευξη του άριστου και πολλές φορές την αρχή του τέλους κάθε προσπάθειας, μηδενίζοντας τις πιθανότητες εξέλιξης. Αν και παράδοξο, η τελειοθηρία συμβαδίζει αρκετές φορές, με την αναβλητικότητα και την εγκατάλειψη της προσπάθειας, κάθε φορά που το άτομο κυριεύεται από σκέψεις  ότι η εξέλιξη μιας προσπάθειας φαντάζει  στα μάτια του ατελής.

       Ψυχολογικές έρευνες μάς αποκαλύπτουν ότι η τελειομανία συνδέεται και συχνά αποτελεί παράγοντα προδιάθεσης σε οργανικές και ψυχιατρικές ασθένειες, π.χ. καρδιακά νοσήματα, ψυχογενή ανορεξία, ιδεοψυχαναγκαστική  διαταραχή, κατάθλιψη και   διαταραχές προσωπικότητας.

Τεχνικές διαχείρησης και αυτοβοήθειας

• Οι προβληματικές συμπεριφορές, σε ένα μεγάλο ποσοστό, βασίζονται και διατηρούνται εξ αιτίας της μάθησης. Η ψυχοθεραπεία, μέσα από μια σειρά τεκμηριωμένων επιστημονικά ψυχολογικών μεθόδων, βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει, να ερμηνεύσει και να μετατρέψει τα “γνωστικά σφάλματα”, προκαλώντας επιθυμητές αλλαγές στην συμπεριφορά και τα συναισθήματα.
• Αποφύγετε να συγχέεται την τελειοθηρία με  το εξαίρετο  αποτέλεσμα. Οτιδήποτε λιγότερο από ένα απόλυτα επιτυχημένο αποτέλεσμα σας βάζει αυτόματα στην διαδικασία  του άγχους και της αποδοκιμασίας του εαυτού σας. Άτομα με συνεχείς υψηλές επιδόσεις  αντίθετα, κινητοποιούνται από  αισθήματα ικανοποίησης, ακόμα και όταν εντοπίσουν ατέλειες. Οι παρατηρήσεις  που θέτουν λειτουργούν  ως αφορμή για μελλοντική  βελτίωση , ενώ δύσκολα εγκαταλείπουν την προσπάθεια στην προοπτική κάτι λιγότερου από αυτό που οραματίστηκαν.
• Συνειδητοποιήστε ότι το κυνήγι του τέλειου δεν είναι χάρισμα αλλά ένας τύπος ψυχολογικής βίας που ασκείτε  στον εαυτό σας καθώς και  ένας φαύλος κύκλος που σας προσθέτει αρνητικά συναισθήματα και απομόνωση .
• Επιχειρήστε να αλλάξετε τις αμετακίνητες και μη λειτουργικές σας πεποιθήσεις , υιοθετώντας έναν πιο ρεαλιστικό τρόπο σκέψης. Εξασκηθείτε στο να σκέφτεστε θετικά, έστω  κι  αν δεν το πιστεύετε αρχικά, κάνοντας βοηθητικές δηλώσεις (πχ. Κανείς δεν είναι τέλειος».– «Κάνω ότι καλύτερο μπορώ»).
• Αποφύγετε να υπεργενίκευετε και να συνδέεται την προσωπική σας αξία με το αποτέλεσμα κάθε προσπάθειας (πχ. Το ότι  κάνω λάθη δεν συνεπάγεται  ότι είμαι χαζός ή αποτυχημένος. Σημαίνει απλά ότι είμαι άνθρωπος. Όλοι κάνουν λάθη»).  
• Θέστε ρεαλιστικούς στόχους - συμβιβαστείτε με το ενδεχόμενο λιγότερο εξοντωτικών απαιτήσεων και μην εστιάζεται αποκλειστικά  στο αποτέλεσμα.
• Ξεκινήστε την προσπάθεια αποδεχόμενοι ότι δεν αποσκοπείτε στο τέλειο και χαρείτε με την καρδιά σας  την διαδικασία. 
• Επικεντρωθείτε στα ουσιώδη και μην αναλώνεστε σε λεπτομέρειες. Αναρωτηθείτε τι θα συμβεί αν παραβλέψετε κάτι μικρής σημασίας, ποιο μπορεί να είναι το χειρότερο σενάριο σε σχέση με αυτό και αν μπορείτε να το διαχειριστείτε.
• Εκτεθείτε σταδιακά σε  οτιδήποτε σας κινητοποιεί και σας προκαλεί φόβο. Το  να κάνετε λάθη, το να πετύχετε κάτι λιγότερο από το απόλυτο άριστα. Μπείτε σε καταστάσεις που άλλοτε αποφεύγατε στην σκέψη ότι εκεί τα πράγματα δεν θα είναι τέλεια.
• Αναλογιστείτε ότι οι παραλήψεις και οι ατέλειες , ενδεχομένως,  αποτελούν αφορμή να γνωρίσετε σε βάθος τον εαυτό σας, δίνοντας του  την ευκαιρία για γνώση και βελτιωτικές ενέργειες.
Αναλύστε το ψυχικό και σωματικό  κόστος της προσπάθειας για τελειοθηρία.
• Κρατήστε ημερολόγιο, καταγράφοντας τις αυτοκαταστροφικές σκέψεις και τις συμπεριφορές τελειομανίας  και αναρωτηθείτε εναλλακτικούς τρόπους διαχείρισης.
• Εστιάστε και αξιολογείστε περισσότερο τα θετικά του εαυτού σας και των γύρω σας, καταγράφοντας τα πλεονεκτήματα.
• Αμφισβητήστε με ρεαλισμό τις αρνητικές για εσάς προσπάθειες. Μην ξεχωρίζετε μια μοναδική αρνητική λεπτομέρεια και επικεντρώνεστε σε αυτήν αποκλειστικά, έτσι ώστε η άποψή σας για την πραγματικότητα να "χρωματίζεται" ανάλογα.
• Οριοθετήστε και οργανώστε σωστά το χρόνο σας με βάση τις καθημερινές σας  δραστηριότητές, αποφεύγοντας να σπαταλάτε την ώρα κυνηγώντας το άριστο σε μια και μοναδική  εργασία.
• Αναγνωρίστε τις διπολικές σκέψεις, την αντίληψη “όλα ή τίποτα”. Όσο σκέφτεστε απόλυτα, η αποτυχία σε οτιδήποτε μη τέλειο θα θεωρείτε δεδομένη.
• Αποφύγετε τις φράσεις  και τα στερεότυπα  που εμπεριέχουν τις φράσεις  “πρέπει”, “οφείλω να”, “είναι σωστό”. Όταν κατευθύνονται προς εσάς αισθάνεστε ενοχές και απογοήτευση, ενώ όταν απευθύνονται προς τον κόσμο και τους γύρω σας, οδηγήστε σε αισθήματα θυμού και ματαίωσης.

       Ο ψυχαναγκασμός της τελειομανίας θέτει σε σοβαρό κίνδυνο την ισορροπία του ατόμου σε ψυχολογικό, σωματικό, διαπροσωπικό και επαγγελματικό επίπεδο. Ο  φόβος και η εμμονή της αποτυχίας τον  ακινητοποιούν συναισθηματικά, αυξάνοντας τις πιθανότητες εξέλιξης και αξιοποίησης των δυνατοτήτων του. Η λέξη κλειδί για την διαχείριση της μη “λειτουργικής”  τελειοθηρίας  είναι ότι το άτομο έχει ανάγκη να εκπαιδευτεί στο να σκέφτεται με ευέλικτο τρόπο, να αξιολογεί ιεραρχικά τους στόχους του, να έχει ρεαλιστικές απαιτήσεις, λαμβάνοντας ικανοποίηση από την πραγματοποίηση τους. Σταδιακά θα κατορθώσει να εκτιμήσει τον εαυτό του, συνειδητοποιώντας  ότι η επιλογή τελειοθηρικών στάσεων εξυπηρετεί παρελθοντικές και όχι τωρινές του εσωτερικές  ανάγκες.

 

Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεύτρια -
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων
(Ph.D.std, MS.c In clin.Psychology, BS.c In Psychology
University Of Wales-University Of Bolton)

  

Εκδήλωση συναισθηματικών-ψυχικών και σωματικών διαταραχών στα άτομα που δέχονται ψυχολογικό εκφοβισμό αλλά και στο οικογενειακό τους  περιβάλλον(Παθολογικό άγχος, κρίσεις πανικού, διπολική διαταραχή, κατάθλιψη διάθεση, ημικρανίες, καρδιαγγειακά, διαταραχές ύπνου, δερματίτιδες, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, μυοσκελετικές επιπλοκές, αποτελούν κάποιες μόνο  από τις αναφερόμενες, σε σχετικές έρευνες, συνέπειες της αδικαιολόγητης και διαρκής ηθικής παρενόχλησης).  Όταν ο ψυχολογικός εκφοβισμός στην εργασία συνδυάζεται   με επιπρόσθετα οικογενειακά προβλήματα (διπλό Mobbing), ενδέχεται να οδηγήσει σε αυτοκτονικές ενέργειες.

Άρνηση εργασίας

Παραίτηση και χρόνια απόσυρση από επαγγελματικές δραστηριότητες, αίσθημα ανημποριάς και ματαίωσης (μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες-πρόωρη συνταξιοδότηση).

Σύνδρομο “Burn-out” – Παθολογία σε επαγγελματικό επίπεδο που χαρακτηρίζεται από απότομο και διάχυτο  “ξόδεμα” αποθεμάτων  ψυχικής και σωματικής ενέργειας που οδηγεί σε επαγγελματική εξάντληση και πτώση των αποδόσεων.

Ευερεθιστότητα, φοβικές συμπεριφορές, αδυναμία συγκέντρωσης, επιθετικές-ανταποδοτικές αντιδράσεις και μειωμένη ανοχή στα συμπτώματα στρες.

Μείωση παραγωγικότητας

Αυξημένη ανάγκη παρατεταμένης φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης.

       Η έννοια του σωστού γονέα έχει δικαίως συνδεθεί κατά διαστήματα, με μια σειρά αρμοδιοτήτων και χαρακτηριστικών. Ο γονικός ρόλος θεωρείται ως ένας από τους πιο σύνθετους και εξαντλητικούς, μιας και συνεπάγεται φροντίδα και καθοδήγηση σε όλους τους τομείς της ζωής του παιδιού και για μεγάλο χρονικό διάστημα.

       Με αφετηρία την ικανοποίηση των βασικών σωματικών αναγκών, την παροχή ασφάλειας, την ιατρική φροντίδα και την καθοδήγηση σε επιθυμητές συμπεριφορές και κατευθύνσεις (συμβουλές, οριοθέτηση), οι γονείς αποτελούν για τα τέκνα τους ισχυρά πρότυπα, ώστε να κατορθώσουν σταδιακά και τα ίδια, να  ανταποκριθούν επιτυχώς  στην ζωή εκτός οικογένειας,  στις διαπροσωπικές τους σχέσεις καθώς επίσης  και να κατακτήσουν την ισορροπία μεταξύ πνευματικής, ψυχικής και φυσικής δραστηριότητας.

       Επιπροσθέτως, ο γονιός καλείται  να ανταποκριθεί  με σύνεση στο κάλεσμα του παιδιού για συναισθηματική κάλυψη, που θεωρείται, ένα άκρως απαραίτητο στοιχείο  στην διαμόρφωση της ψυχικής υγείας και ωρίμανσης του (συναισθηματική νοημοσύνη-επίγνωση). Η αντίδραση των γονέων στις  ανάγκες των παιδιών προωθεί την συναισθηματική τους ανάπτυξη, που συνεπάγεται την ενίσχυση της αίσθησης του  “ανήκειν”,  συναίσθημα που εισπράττει μέσα από την αγάπη και την αποδοχή του περιβάλλοντος του, προκειμένου να αποκτήσει αυτοεκτίμηση, συναισθηματική σταθερότητα και ανεξαρτησία ως ενήλικας.

        Η εμπλοκή των γονιών στην συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών τους θεωρείται κρίσιμη διότι :  

•    Επιδρά στην ωρίμανση του εγκεφάλου και το κεντρικό νευρικό σύστημα.
•    Επηρεάζει καθοριστικά την παιδική και την μετέπειτα ζωή των παιδιών.
•    Περιορισµός  της επιθετικής και αυτοκαταστροφικής συµπεριφοράς.
•    Καλλιέργεια της εν συναίσθησης και επικοινωνιακών δεξιοτήτων.
•    Αποτρέπει το να βιώσουν τα παιδιά αρνητικά συναισθήματα.
•    Διαμορφώνει  την συναισθηματική επάρκεια των παιδιών και την ικανότητα τους να διαχειρίζονται τα συναισθήματα  τους.
•    Επηρεάζει καθοριστικά την κοινωνικοποίηση των παιδιών, τις διαπροσωπικές τους δεξιότητες και την “θέση” ισχύς μέσα στην  ομάδα.
•    Τα παιδιά μαθαίνουν να αναγνωρίζουν, να εκφράζουν και να αντιμετωπίζουν με σθένος  τα συναισθήματα  τους, αλλά και των γύρω τους.

•    Οι γονείς που δεν εμπλέκονται στην συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών τους έχουν περισσότερες πιθανότητες να αντιμετωπίσουν τα παιδιά τους συναισθηματικές διαταραχές και χαμηλή αυτό εικόνα. «Η κακομεταχείριση και η παραµέληση διαµορφώνει συναισθηµατικά ασταθή παιδιά ,τα οποία επιδεικνύουν συναισθήµατα ντροπής, αγωνίας και κατάθλιψης. ∆υσκολεύονται να κατανοήσουν τα συναισθήµατα των άλλων, αντιδρούν µε οργισµένη επιθετικότητα ή θλιµµένη απόσυρση στη θλίψη των συνοµηλίκων» (Denham, 1998).
•    Προωθεί την ψυχολογική ανεξαρτησία και την λήψη πρωτοβουλιών στο μέλλον.
•    Συμβάλει στην ανάπτυξη υψηλού βαθμού ικανοτήτων.

Οι Ανάγκες με βάση το κάθε αναπτυξιακό στάδιο:


•    Βρεφική περίοδος: Οι συναισθηματικές ανάγκες στο στάδιο αυτό εστιάζονται στην παροχή αισθήματος ασφάλειας στο οικογενειακό περιβάλλον. Το βρέφος έχει ανάγκη να νιώθει ότι ο κόσμος του είναι ήρεμος και οι όποιες αλλαγές και ανατροπές  ευχάριστες. Ο γονιός οφείλει να είναι στοργικός, καθησυχαστικός, προβλέψιμος και σταθερός.
•    Νηπιακή: Στην ηλικία αυτή οι ανάγκες του παιδιού "μετακινούνται" σημαντικά από την αναζήτηση ασφάλειας στην διεκδίκηση της ανεξαρτησίας. Το νήπιο επιθυμεί να αποκτήσει την αίσθηση ελέγχου της ζωής και του εαυτού του(ή τουλάχιστον αυτό πιστεύει),  θεωρεί πως είναι έτοιμο να πάρει αποφάσεις και θα κάνει τα πάντα για να μην συναντήσει εμπόδια και αντιστάσεις. Η στάση του γονέα είναι να παραχωρήσει ανεξαρτησία σε ένα βαθμό χωρίς αυτό φυσικά να σημαίνει ότι παραιτείτε από τον γονικό του ρόλο. Να ενθαρρύνει το νήπιο να αισθανθεί ότι έχει τον έλεγχο, σε καταστάσεις που πράγματι τα καταφέρνει.
•    Παιδική ηλικία: Στην ηλιακή αυτή φάση το παιδί ξεκινά να ανακαλύψει την ζωή και τον κόσμο έξω από το σπίτι, βλέποντας τον εαυτό του σαν ένα μέλος της ευρύτερης κοινωνίας. Φαντασιώνονται τον εαυτό τους ως ενήλικες, παρόλα αυτά αισθάνονται αδύναμοι και μικροί. Ρόλος του γονέα είναι να βοηθήσει το παιδί να νιώσει ότι είναι σε θέση να κάνει  σταδιακά πραγματικότητα το όνειρο του να γίνει ενήλικας.
•    Σχολική: Στο αναπτυξιακό αυτό σκαλοπάτι τα παιδιά εκδηλώνουν ένα υπέρμετρο ενδιαφέρον για σχολικές, εξωσχολικές και κοινωνικές δραστηριότητες, ασχολούνται με μια σειρά πραγμάτων ,επιθυμώντας να βιώσουν  ότι τα καταφέρνουν εξίσου καλά σε όλα( καλός μαθητής, δημοφιλής ανάμεσα στις παρέες του, άξιος αθλητής κλπ). Ο γονιός καλείται να αντιληφθεί τα δυνατά σημεία και τις ιδιαίτερες ικανότητες του παιδιού και να ενισχύσει με κάθε μέσο την προσπάθεια του να γίνεται ικανότερο.
•    Πρώιμη εφηβική φάση: Στο χρονικό αυτό πλαίσιο οι ανάγκες του εντεκάχρονου-δωδεκάχρονου εφήβου μεταβάλλονται και πάλι, φέρνοντας στο προσκήνιο την έντονη πλέον επιθυμία για ανεξαρτησία ,κυρίως ψυχολογική. Ο έφηβος θα προσπαθήσει να αποτινάξει την άλλοτε απαραίτητη  σχέση εξάρτησης που έχει αναπτύξει με τους γονείς, διαφοροποιώντας τις πεποιθήσεις , τις απόψεις και τις αξίες του από τις δικές σας. Έχει ανάγκη να αισθανθεί πνευματική και συναισθηματική ελευθερία και οι γονείς οφείλουν να την ενθαρρύνουν, χωρίς παρόλα αυτά να καταργήσουν την υπάρχουσα και καθοριστική στο στάδιο αυτό, σχέση μεταξύ τους.    
•    Όψιμη εφηβεία: Οι δεκαεξάχρονοι έφηβοι νιώθουν την ανάγκη να είναι μεγάλοι. Μέλημα λοιπόν του γονέα αποτελεί η προσπάθεια του να βοηθήσει τον έφηβο να κατανοήσει σε βάθος τον εαυτό του και να κατορθώσει να επιλέξει τι είδος άνθρωπος θέλει να γίνει.   

Οι Ανάγκες με βάση το κάθε αναπτυξιακό στάδιο:


•    Αποδοχή άνευ όρων και αγάπη: Τα παιδιά αισθάνονται την ανάγκη να τα αγαπούν και να τα αποδέχονται γι αυτό που είναι, χωρίς οι γονείς να θέτουν προϋποθέσεις και ειδικούς όρους(παράδειγμα προς αποφυγή : Θα σε αγαπώ μόνο αν είσαι άριστος μαθητής).   Εκπαιδεύονται  να εκτιμούν  και να αποδέχονται τον εαυτό τους , μέσα από την στάση και την αντίληψη που εσείς υιοθετείτε για εκείνα(καθρέφτης). Αν είστε επικριτικοί και ιδιαίτερα ή σκληρά  απαιτητικοί ως γονείς,  πιθανόν  να μεγαλώνετε  ένα “καλό και υποτακτικό παιδί” , με χαμηλή παρόλα αυτά αυτοεκτίμηση, συναισθηματικά κενά, ανασφάλειες   και συνεχή ανάγκη αναζήτησης  “ψυχολογικής υποστήριξης” στην ενήλικη ζωή του. Αναρωτηθείτε  μήπως εκείνα  που προσδοκάτε από το παιδί αφορούν στις   προσωπικές σας ανεκπλήρωτες επιθυμίες ή όντως το παιδί βρίσκεται σε πρώτο πλάνο.
•    Δημιουργία κλίματος ασφάλειας:  Το παιδί αισθάνεται ασφάλεια όταν αντιλαμβάνεται ένα κλίμα προστασίας, προβλεψιμότητας, σταθερότητας και τάξης, ώστε να αισθανθεί πως μπορεί να στηρίζεται και να εμπιστεύεται τους γύρω του και να εξερευνεί  αναπόσπαστα το περιβάλλον με σιγουριά και ηρεμία. Η εγκατάλειψη (ψυχολογική ή σωματική), η απόρριψη και οι επαναλαμβανόμενες  συναισθηματικές δονήσεις στο οικογενειακό πλαίσιο , καλλιεργούν έντονα τον φόβο, συναίσθημα που θα συνοδεύει ψυχολογικά το παιδί ως την ενηλικίωση του.
•    Ποιοτικός χρόνος: Η έκφραση αγάπης και εγγύτητας με τα παιδιά δεν περιορίζεται αποκλειστικά  σε τρυφερά λόγια, τεράστιες αγκαλιές και χάδια. Τα παιδιά συχνά εκφράζουν την ανάγκη να παίξουμε μαζί τους διότι μέσα από αυτό τους αφιερώνουμε τον πολύτιμο χρόνο μας,  τα κάνουμε να νιώθουν ότι είναι σημαντικά και ότι απολαμβάνουμε την επικοινωνία μαζί τους.
•     Καθορισμός  σαφών ορίων ανάλογα με την ηλικία: Η αντίληψη του παιδιού για τον πραγματικό κόσμο ,έξω από την ασφάλεια της οικογένειας,  είναι πως πρόκειται για ένα απέραντο και αχανές περιβάλλον μπροστά στο οποίο το ίδιο αισθάνεται σύγχυση  και αδυναμία   να το διαχειριστεί. Τα όρια και οι κανόνες των γονιών το βοηθούν να αισθάνεται προστασία , ομαλότητα και να κατακτά  εσωτερικευμένο έλεγχο-αυτορρύθμιση  όσον αφορά στις δικές του ικανότητες να διαχειρίζεται παρορμητικά συναισθήματα και καταστάσεις(φόβος, θυμός, εγκράτεια).Η οριοθέτηση ως τεχνική αγωγής  προσφέρει επίσης στα παιδιά την ευκαιρία να ανακαλύπτουν τις δυνατότητες τους, να επιδεικνύουν υπευθυνότητα στις κοινωνικές τους συναλλαγές και τέλος να χτίζουν σχέση εμπιστοσύνης με τον εαυτό τους και τους άλλους. Ασφαλής προϋπόθεση για την εφαρμογή σταθερών-αποτελεσματικών  ορίων στα παιδιά, αποτελεί το γεγονός ότι και οι γονείς έχουν εκπαιδευτεί στο να εφαρμόζουν στον εαυτό τους τα όρια.
•    Ενθάρρυνση : Δεδομένου ότι η επιτυχία και η αποτυχία αντίστοιχα ,αποτελούν φυσιολογικό και αναμενόμενο κομμάτι   των δραστηριοτήτων μας, η ενθάρρυνση σε κάθε περίπτωση διαδραματίζεται πρωταρχικό ρόλο ,ώστε να συνεχίζουμε απτόητοι τις προσπάθειες. Τα   παιδιά, ως μικροί (άνθρωποι παρόλα αυτά), έχουν την ανάγκη για στήριξη και ενθάρρυνση όταν αποτυγχάνουν στον στόχο, προκειμένου να συνεχίσουν να πιστεύουν στις ικανότητες τους. Οι αρνητικές ταμπέλες-προσδοκίες των γονιών προς τα παιδιά , οι υπερβολικές φιλοδοξίες, οι συγκρίσεις μεταξύ αδερφών ή συμμαθητών και η δημιουργία της εντύπωσης ότι ο γονιός είναι ένας μικρός Θεός(αλάνθαστος), δημιουργούν λανθασμένα  την πεποίθηση στα παιδιά πως αξίζουν ως άνθρωποι  ,  μόνο όταν κατακτήσουν  το τέλειο(ουτοπία-ψευδαίσθησηη ). Η ενθάρρυνση αντίθετα  υπονοεί προσπάθεια, λογικές απαιτήσεις και ενίσχυση της βελτίωσης .
•    Επικεντρωθείτε   στα θετικά σημεία του παιδιού: Ένα παιδί για να αισθανθεί εσωτερική επάρκεια θα πρέπει να αντιληφθεί άμεσα ή έμμεσα κεκαλυμμένα (γλώσσα σώματος), πως οι γύρω του πιστεύουν αυθεντικά  στις ικανότητες και την αξία του. Αναγνωρίστε ανοιχτά την συμβολή και τις δεξιότητες του μέσα στην οικογένεια και προτείνετε τρόπους να χρησιμοποιήσει τα προτερήματα του, προσφέροντας την βοήθεια του  σε τρίτους.

           Η ανατροφή των παιδιών δεν συνεπάγεται αποκλειστικά το άλλαγμα της  πάνας, την  κατάλληλη διατροφή και τις άριστες αποδόσεις του παιδιού στο σχολείο. Αποτελεί μια πολύπλοκη διαδικασία αγωγής, που συμπεριλαμβανομένων των παραπάνω, σκοπεύει στην ανάπτυξη συναισθηματικής νοημοσύνης και κοινωνικής προσαρμογής. Έχει λοιπόν τεράστια σημασία να εστιάσουμε οι γονείς όχι μόνο στο τι κάνουμε αλλά και  με ποιο “συναισθηματικό ένδυμα “ περιβάλουμε τις ενέργειές μας. Να παρατηρούμε τα μηνύματα στα λόγια των παιδιών με ευαισθησία, να επιτρέπουμε να αναφέρονται στα συναισθήματα τους, ακόμα κι όταν είναι έντονα ή δυσάρεστα, αξιοποιώντας τις “κρίσεις” σε ευκαιρίες για δημιουργικότητα.
       Έχει  εξάλλου κατ επανάληψη  αποδειχθεί ,ότι τα παιδιά που έχουν αναπτύξει έναν ασφαλή συναισθηματικό δεσμό με τους γονείς, εμφανίζουν καλύτερη υγεία, υψηλότερες και πιο σταθερές σχολικές επιδόσεις, μόνιμες και σταθερές διαπροσωπικές σχέσεις-φιλίες, ευπροσαρμοστικότητα σε περιόδους κρίσεων και μεγαλύτερη συναισθηματική αντοχή απέναντι σε τραυματικές εμπειρίες και συναισθήματα άγχους. Προϋπόθεση γι αυτό,  η δική μας αυτογνωσία και η αναγνώριση των ατομικών  μας επιθυμιών  που θα επιτρέψει να κοιτάξουμε ειλικρινώς και τις  ανάγκες των παιδιών μας.    Σ αυτό  άλλωστε δεν αναφερόμαστε όταν λέμε, «το καλύτερο για τα παιδιά μας» …. ;

 

 

Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεύτρια -
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων
(Ph.D.std, MS.c In clin.Psychology, BS.c In Psychology
University Of Wales-University Of Bolton)

  

Εκδήλωση συναισθηματικών-ψυχικών και σωματικών διαταραχών στα άτομα που δέχονται ψυχολογικό εκφοβισμό αλλά και στο οικογενειακό τους  περιβάλλον(Παθολογικό άγχος, κρίσεις πανικού, διπολική διαταραχή, κατάθλιψη διάθεση, ημικρανίες, καρδιαγγειακά, διαταραχές ύπνου, δερματίτιδες, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, μυοσκελετικές επιπλοκές, αποτελούν κάποιες μόνο  από τις αναφερόμενες, σε σχετικές έρευνες, συνέπειες της αδικαιολόγητης και διαρκής ηθικής παρενόχλησης).  Όταν ο ψυχολογικός εκφοβισμός στην εργασία συνδυάζεται   με επιπρόσθετα οικογενειακά προβλήματα (διπλό Mobbing), ενδέχεται να οδηγήσει σε αυτοκτονικές ενέργειες.

Άρνηση εργασίας

Παραίτηση και χρόνια απόσυρση από επαγγελματικές δραστηριότητες, αίσθημα ανημποριάς και ματαίωσης (μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες-πρόωρη συνταξιοδότηση).

Σύνδρομο “Burn-out” – Παθολογία σε επαγγελματικό επίπεδο που χαρακτηρίζεται από απότομο και διάχυτο  “ξόδεμα” αποθεμάτων  ψυχικής και σωματικής ενέργειας που οδηγεί σε επαγγελματική εξάντληση και πτώση των αποδόσεων.

Ευερεθιστότητα, φοβικές συμπεριφορές, αδυναμία συγκέντρωσης, επιθετικές-ανταποδοτικές αντιδράσεις και μειωμένη ανοχή στα συμπτώματα στρες.

Μείωση παραγωγικότητας

Αυξημένη ανάγκη παρατεταμένης φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης.

 Οι συναισθηματικές επαφές και ο γάμος, θεωρούνται ίσως από τα πιο πρωταγωνιστικά και πρωταρχικά στοιχεία στην διαμόρφωση της πορείας της ζωής του ανθρώπου. Εμπλέκουν την διαδικασίας την αναπαραγωγής και την διατήρηση των γονιδίων, την ψυχολογική επιβίωση, τηv συντροφικότητα, τον έρωτα, καθώς επίσης την αναβίωση και την “επιστράτευση” όλων των ασυνείδητων συγκινησιακών εικόνων της παιδικής περιόδου. Όσο πιο ομαλά είχε κανείς την δυνατότητα να βιώσει τα πρώτα στάδια της παιδικής του ηλικίας, τόσο πιο ώριμα και κατασταλαγμένα είναι σε θέση να κάνει επιλογές και να προσφέρει ευχαρίστηση στον εαυτό του και τους γύρω του.

       Μέσα από τον γάμο συχνά επιδιώκεται η κάλυψη των αναγκών που δεν ικανοποιήθηκαν επαρκώς στα πρώτα στάδια ζωής, καθώς επίσης η προσπάθεια να ασκήσουμε θετικά έλεγχο στα κακώς κείμενα του παρελθόντος, επαναλαμβάνοντας ή πυροδοτώντας ασυνείδητες συμπεριφορές και στάσεις. Η ένωση δύο ανθρώπων και η δημιουργία ενός γάμου συνεπάγονται, κατά συνέπεια, την σύσταση ενός συνόλου, με όλα σχεδόν τα γνωρίσματα και την “κανονικότητα” των οικογενειών στις οποίες οι δύο νέοι σύντροφοι ανατράφηκαν.

       Με την πάροδο του χρόνου και την επερχόμενη ρουτίνα στην σχέση, η φωνή της λογικής του ενήλικα μέσα μας επισκιάζεται από αυτόματες- μαθημένες αντιδράσεις και προσωπικές εσωτερικές συγκρούσεις, που περιπλέκουν την επικοινωνία, μπλοκάρουν τα θετικά συναισθήματα του ζευγαριού ενώ την ίδια στιγμή ενεργοποιούνται συναισθήματα και ρόλοι, με στόχο την διαπραγμάτευση παλαιότερων συναισθηματικών καταστάσεων. Στα προβλήματα του ζευγαριού συμπεριλαμβάνονται επιπρόσθετοι παράγοντες, όπως κοινωνικοί, οικονομικοί, πολιτισμικοί και εξωτερικοί(συγγενικά πρόσωπα, πεθερικά, φίλοι, επαγγελματικές και οικονομικές συνθήκες).

           Ένα ακόμα θεμελιώδες στοιχείο για την διαμόρφωση μιας συναισθηματικής σχέσης , θεωρείται η αλληλεπίδραση ανάμεσα στα ζευγάρια . Έχει βρεθεί ότι κάποιοι ταυτίζονται καλύτερα με ορισμένους συντρόφους, ικανοποιώντας σε μεγάλο βαθμό ο ένας τις ανάγκες του άλλου, ενώ το ίδιο άτομο πιθανότατα να αντιμετώπιζε τεράστιες δυσκολίες στην σχέση του   με έναν άλλον τύπο συντρόφου ή και το αντίθετο. Σαφώς αν έχω σοβαρά προσωπικά θέματα θα αντιμετωπίσω προβλήματα με τους περισσότερους τύπους συντρόφων, αν αποφασίσω να αναπτύξω στενούς συναισθηματικούς δεσμούς, εκτός βέβαια από έναν που μπορώ να είμαι σχετικά καλύτερα συγκριτικά με τους υπόλοιπους, αυτόν που μια μεγάλη και αξιόπιστη έρευνα χιλιάδων ζευγαριών στην Αμερική ονόμασε ως τον ισότιμο σύντροφο.   


Ισότιμος-ισοδύναμος Τύπος: Ομαλή εξέλιξη των σταδίων ανάπτυξης κατά την παιδική ηλικία ,ώριμη συμπεριφορά ως ενήλικας, αλληλοεξαρτώμενος και παράλληλα ανεξάρτητος, ενεργητικός και δραστήριος σε διάφορες πτυχές της ζωής του, επιδιώκει ισοτιμία στις σχέσεις χωρίς να είναι υποτακτικός-κυριαρχικός, μικρό βαθμό άγχους, υψηλή αυτοεκτίμηση, σεξουαλικά ικανός, πρόθυμος να αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς και να προσφέρει απλόχερα αγάπη και σεβασμό στον/στην σύντροφο του(5%-10% στον συνολικό πληθυσμό).  

Συναισθηματικός σύντροφος(οιδιποδειακός): ρομαντικός, βαθειά σεξουαλικός-παθιασμένος, έντονα αλλά όχι πάντα αληθινά αισθήματα, ζηλότυπος, εξαρτητικός, υψηλός βαθμός άγχους, φόβος εγκατάλειψης, ελεγκτικός, κτητικός, δημιουργεί τριγωνικούς έρωτες, ζητά έντονα επιβεβαίωση και στενή οικειότητα .

Γονεϊκός τύπος: προστατευτικός, ελεγκτικός, κυριαρχικός, επιτυχημένος, αξιοθαύμαστος, νευρωτικός, ώριμος, εξαρτητικός, ανασφαλής με τις συνομήλικες γυναίκες, απευθύνεται σε αρκετά μικρότερες ηλικιακά συντρόφους (συνεπώς και πιο ανώριμες), ικανοποιώντας όλες τις ανάγκες και ασκώντας τους εμμέσως   έλεγχο από φόβο μήπως εγκαταλειφθεί.

Ορθολογικός τύπος: η συμπεριφορά του καθοδηγείται από την λογική και όχι τα αισθήματά του, τα οποία φοβάται και αποφεύγει συστηματικά. Επιδιώκει μια σχέση λογική, με τακτοποιημένες υποχρεώσεις και ευθύνες ,διαχωρισμένα καθήκοντα με τον/την σύντροφο, που ο ίδιος/α τηρεί με ευλάβεια .Ρεαλιστής, ακολουθεί τις κοινωνικές πρακτικές, υποστηρικτικός, δεν απιστεί εύκολα, φοβάται να εκφραστεί και να εκδηλώσει τρυφερότητα, παρόλο που διαθέτει συναίσθημα.

Συντροφικός τύπος: αποφεύγει   αυστηρά την μοναξιά διότι αισθάνεται εσωτερική μοναξιά, επιδιώκει από την σχέση κυρίως την κατανόηση και την συντροφικότητα, δεν επιζητά ή εκδηλώνει μεγάλη αγάπη. Αμυντικός , λογικός, ψυχαναγκαστικός , απογοητευμένος-αποθαρρυμένος ,πρώην ρομαντικός τύπος.

Παιδιακίσιος τύπος: παιδική συμπεριφορά, εξαρτητικός σύντροφος. Εμφανίζει δυσκολίες στην οργάνωση, ανώριμος, δεν αναλαμβάνει εύκολα ευθύνες, επιφανειακά παθητικός, κατά βάθος ελεγκτικός. Είναι ο τύπος συντρόφου που “αναδεικνύει” διαρκώς τον άλλον, αφήνοντας να φανεί πως δεν αποφασίζει σχεδόν ποτέ, ενώ κατά κύριο λόγο κατέχει υπόγεια το πάνω χέρι.

Παράλληλος: ναρκισσιστικός, απόλυτα ανεξάρτητος/η, αναζητά το συναισθηματικό “διάστημα” και τον απόλυτο σεβασμό του συντρόφου, όσον αφορά στις ατομικές του ανάγκες, ψυχρός, απρόθυμος να εκφράσει διάθεση για οικειότητα, σεξουαλικά σωστός (σε τεχνικό επίπεδο-φειδωλός συναισθηματικά). Αποφεύγει την συναισθηματική προσέγγιση ,παρόλο που διεκδικεί όλα τα θετικά χαρακτηριστικά του οικογενειακού πλαισίου (σπιτικό φαγητό, σεξουαλική ζωή, παιδιά, οικογενειακό κλίμα, ασφάλεια).

 

Ενδεικτικοί "ιδανικοί" και μη, συνδυασμοί ζευγαριών

 

Οι παρακάτω συνδυασμοί προκύπτουν από τα αποτελέσματα μακροχρόνιων επιστημονικών ερευνών σε παντρεμένα και ελευθέρα ζευγάρια, δεν εκφράζει όμως απόλυτα, παρόλο τον μεγάλο βαθμό εγκυρότητας, την κατάσταση κάθε ζευγαριού ή συντρόφου.

 

  • Ισότιμος με ισότιμο: Ώριμοι σύζυγοι,επιτυχυμένος γάμος.
  • Ισότιμος με συναισθηματικό: Ένας αρκετά καλός γάμος, αν ο ρομαντικός και παθιασμένος σύντροφος αποδεχτεί ότι δεν δύναται να απολαμβάνει την απόλυτη ενοποίηση μέσα στην σχέση.
  • Ισότιμος με συντροφικό: Ικανοποιητικός συνδυασμός. Πρόβλημα ενδέχεται να προκύψει αν ο ισότιμος εκφράσει ανάγκες για εντονότερο συναισθηματικό δέσιμο, τρυφερότητα και σεξουαλική επαφή, όπου ο συντροφικός τύπος δεν "αναγνωρίζει".
  • Ισότιμος με γονεϊκό: Δεν θεωρείται από τους καλούς συνδυασμούς, καθότι ο γονεικός τείνει να ασκεί έλεγχο, γεγονός που ο ισότιμος δεν αποδέχεται στην σχέση τους. Για τους λόγους αυτούς ,ο γονεικός παντρεύεται κατά κύριο λόγο τον παιδιάστικο τύπο.
  • Συναισθηματικός με συναισθηματικό: Ιδανικός γάμος, αν υπάρχει ο ίδιος βαθμός ωριμότητας και στους δύο. Διαφορετικά ο πιο ώριμος δεν θα αντέξει την ανάγκη-τάση του άλλου να διεκδικεί την απόλυτη και αποπνικτική συγχώνευση.
  • Παράλληλος με συναισθηματικό: Κακός συνδιασμός,ο παράλληλος θα ανταπεξέρχεται ικανοποιητικά στις υποχρεώσεις του, τα συναισθήματα του όμως είναι παγωμένα.
  • Συναισθηματικός με γονεϊκό : Ένας από τους καλούς γάμους-σχέσεις. Ο γονεικός θα του προσφέρει απλόχερα τρυφερότητα, αγάπη, προστασία, ασφάλεια. Ο συναισθηματικός "βλέπει" εξάλλου στα μάτια του/της, την "λατρεμένη" μητέρα/πατέρα που δεν κατόρθωσε να ξεπεράσει ποτέ(καθήλωση στο οιδιπόδειο).
  • Συναισθηματικός με παιδιάστικο: Ο παιδιάστικος απολαμβάνει κυρίως να παίρνει, σε αντίθεση με τον συναισθηματικό που διεκδικεί την έντονη αλληλεπίδραση στην σχέση. Μάλλον κακός συνδυασμός.
  • Γονεϊκός με γονεϊκό : Συγκρουσιακός γάμος,σχέση, καθώς και οι δύο επιζητούν να ασκούν έλεγχο.
  • Παιδιάστικος με παιδιάστικο: Δυστυχισμένος γάμος, όταν σταματά το παιχνίδι, ο αυθορμητισμός και ξεκινούν οι υποχρεώσεις της καθημερινότητας κανείς δεν αισθάνεται πρόθυμος να αναλάβει την ευθύνη.
  • Συντροφικός με συντροφικό: Πολύ συμβατή σχέση, ιδιαίτερα μεταξύ συντρόφων που παντρεύονται σε μεγαλύτερη ηλικία, προέρχονται από προηγούμενους γάμους και δεν απαιτούν συναισθηματικές εντάσεις.
  • Ο λογικός συμβαδίζει με αρκετούς επίσης τύπους συντρόφων, αρκεί να σέβονται τα όρια του και την δυσκολία του να εκφράζει το συναίσθημα που κρύβει βαθιά μέσα του.
  • Τέλος ο παράλληλος ταιριάζει καλύτερα με τον παράλληλο, ο ένας κατανοεί και αποδέχεται τις ανάγκες του άλλου για απόλυτη ανεξαρτησία , καθένας ζει την ζωή του, χωρίς ιδιαίτερη εμπλοκή στην ζωή του συντρόφου . Απουσία   συναισθηματικής εγγύτητας.

       Μέσα στην σχέση ξαναγεννιούνται τα βιώματα , οι εικόνες και οι στενοί δεσμοί που είχαμε αναπτύξει με τους σημαντικούς άλλους της ζωής μας, όταν ήμασταν παιδία. Άλλοτε ο δεσμός αυτός εκπληρώθηκε με ασφάλεια και άλλοτε όχι(ανικανοποίητες ανάγκες). Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων και έχοντας ασυνείδητα ως αναπαράσταση την αρχική οικογένεια, επιχειρούμε να δημιουργήσουμε την δική μας, διατηρώντας τα θετικά της στοιχεία και "ανακαλώντας" μέσα στον γάμο όσα μας πλήγωσαν τότε ,με σκοπό να τα λύσουμε. ΄Οσο μεγαλύτερη λοιπόν η συναισθηματική ανωριμότητα των συντρόφων , τόσο πιο δύσκολο φαίνεται να είναι το έργο μέσα στον γάμο.

    Στην ερώτηση, τι γίνεται με τους γάμους που αντιμετωπίζουν προβλήματα στην καθημερινότητα τους, η απάντηση προκύπτει από την κλινική πρακτική. Σε κάποιες περιπτώσεις ο χωρισμός αποτελεί την λύση, σε κάποιες άλλες όχι. Μια δοκιμαστική προσπάθεια είναι απαραίτητη ούτως ή άλλως. Όταν υπάρχει η διάθεση, οι διαφορές επιλύονται και ο γάμος διατηρείται. Η ψυχοθεραπεία αποτελεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι ανάγκες των συντρόφων αναγνωρίζονται, "μεταγλωττίζονται", αναλύονται και γίνονται συνειδητές απο κοινού. Ο κάθε σύντροφος εκπαιδεύεται στο να κατανοεί ουσιαστικά τον εαυτό του και τον σύντροφο,αποφεύγοντας να επαναλαμβάνει μοντέλα συμπεριφοράς που ακυρώνουν και υποτιμούν την σχέση του. Μέσα στην θεραπευτική διαδικασία, οι δύο διαφορετικοί κόσμοι συναντιούνται, τεχνικές εποικοδομητικής επικοινωνίας ενθαρρύνονται και μηχανισμοί άμυνας που δρουν υπέρ της ψυχικής ευαλωτότητας του κάθε συντρόφου, επανεξετάζονται με στόχο την πραγματική ικανοποίηση των αιτημάτων των δύο συντρόφων.

 

 

Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεύτρια -
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων
(BS.c in Psychology-MSc Ιn Clinical Psychology - Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, UK)

  

Εκδήλωση συναισθηματικών-ψυχικών και σωματικών διαταραχών στα άτομα που δέχονται ψυχολογικό εκφοβισμό αλλά και στο οικογενειακό τους  περιβάλλον(Παθολογικό άγχος, κρίσεις πανικού, διπολική διαταραχή, κατάθλιψη διάθεση, ημικρανίες, καρδιαγγειακά, διαταραχές ύπνου, δερματίτιδες, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, μυοσκελετικές επιπλοκές, αποτελούν κάποιες μόνο  από τις αναφερόμενες, σε σχετικές έρευνες, συνέπειες της αδικαιολόγητης και διαρκής ηθικής παρενόχλησης).  Όταν ο ψυχολογικός εκφοβισμός στην εργασία συνδυάζεται   με επιπρόσθετα οικογενειακά προβλήματα (διπλό Mobbing), ενδέχεται να οδηγήσει σε αυτοκτονικές ενέργειες.

Άρνηση εργασίας

Παραίτηση και χρόνια απόσυρση από επαγγελματικές δραστηριότητες, αίσθημα ανημποριάς και ματαίωσης (μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες-πρόωρη συνταξιοδότηση).

Σύνδρομο “Burn-out” – Παθολογία σε επαγγελματικό επίπεδο που χαρακτηρίζεται από απότομο και διάχυτο  “ξόδεμα” αποθεμάτων  ψυχικής και σωματικής ενέργειας που οδηγεί σε επαγγελματική εξάντληση και πτώση των αποδόσεων.

Ευερεθιστότητα, φοβικές συμπεριφορές, αδυναμία συγκέντρωσης, επιθετικές-ανταποδοτικές αντιδράσεις και μειωμένη ανοχή στα συμπτώματα στρες.

Μείωση παραγωγικότητας

Αυξημένη ανάγκη παρατεταμένης φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης.

Ιδιαίτερη έμφαση σε επιστημονική βάση, δίνεται τα τελευταία χρόνια στην έρευνα των «τοξικών» σχέσεων και τις επιπτώσεις που προκαλούνται από αρνητικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις στην σωματική και ψυχική υγεία του ανθρώπου. Ο καθένας, κάποια στιγμή της ζωής του, έχει διαπιστώσει την ύπαρξη  κάποιας τοξικής επαφής με φίλο, σύντροφο, συνεργάτη ή μέλος του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος. Είναι οι άνθρωποι που  επαναλαμβανόμενα μας κινητοποιούν συναισθήματα έντονου άγχους, ενοχής, θυμού, κόπωσης και  θλίψης. Σε μακροπρόθεσμη βάση οι σχέσεις αυτές μπορούν  να προκαλέσουν  φλεγμονές, σύμφωνα με μια πρόσφατη μελέτη που διεξήχθη από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες, οι οποίες οδηγούν σε διάφορα προβλήματα υγείας,  συμπεριλαμβανομένων των καρδιακών παθήσεων, παθήσεων του αίματος και ορισμένων σοβαρών μορφών καρκίνου. Τα αποτελέσματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στα  Πρακτικά της εφημερίδας   της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών, στις 23 Ιανουαρίου 2012 και μεταξύ άλλων αναφέρουν ότι, όσοι συναναστρέφονταν με τέτοιου είδους άτομα, εμφάνιζαν υψηλότερα ποσοστά φλεγμονωδών πρωτεϊνών (συγκεκριμένα, ιντερλευκίνης-6 και TNF υποδοχέα 2) στον οργανισμό τους, συγκρίνοντας τους με όσους είχαν υγιείς  σχέσεις. Σύμφωνα με τους ερευνητές, το ανθρώπινο σώμα παράγει περισσότερες φλεγμονώδεις πρωτεΐνες όταν συναναστρεφόμαστε με “τοξικά άτομα”, πιθανόν  ως αντίδραση απόκρουσης λοιμώξεων.

 

 

Χαρακτηριστικά ανθρώπων που  μας δηλητηριάζουν :

•    Το συγκεκριμένο πρόσωπο, τις περισσότερες φορές που βρισκόμαστε μαζί του,  μας  δημιουργεί  αρνητική διάθεση, “απορροφά” την θετική μας ενέργεια, μας αποσυντονίζει και   μας εξαντλεί ψυχολογικά.
•    Αισθανόμαστε απειλή, φόβο, και ανασφάλεια μαζί του.
•    Ασκούν   συχνά σκληρή κριτική και δεν μας αποδέχονται   γι αυτό που είμαστε.
•    Μετά από κάθε επαφή μαζί τους νιώθουμε καταπιεσμένοι.
•    Είναι μεμψίμοιροι, διαρκώς απαισιόδοξοι και αρνητικοί με τα πάντα.
•    Ανταγωνίζονται μαχητικά τις επιλογές και τις ενέργειές μας.
•    Μας αποθαρρύνουν,προβάλλοντας πάντα την αρνητική έκβαση μιας ενέργειας.
•    Ενδιαφέρονται μονίμως για την κάλυψη των προσωπικών τους αναγκών(ναρκισσισμός).
•    Είναι απαξιωτικοί και δύσπιστοι και εστιάζουν την προσοχή τους μόνο στα δυσάρεστα.
•    Μειώνουν  ακόμα περισσότερο την ήδη  χαμηλή μας αυτοεκτίμηση.
•    Προσπαθούν  να διατηρήσουν  την ισχύ και τον έλεγχο πάνω μας, εφαρμόζοντας  τεχνικές ψυχολογικής και  σωματικής κακοποίησης.
•    Γίνονται σαρκαστικοί μαζί μας, κυριαρχικοί, προκαλώντας ενοχές και έμμεσους εκβιασμούς.  


Τύποι ανθρώπων:

Ο απαιτητικός: Αναζητά  ψυχαναγκαστικά  και επίμονα  την προσοχή και την επαφή μας για να αισθάνεται  ασφαλής και σίγουρος  ότι τον/την  φροντίζουμε. Σε διαφορετική περίπτωση δημιουργεί  τύψεις, παραπονιέται  και ισχυρίζεται  ότι παραμελείται. Γενικώς, δεν θεωρείται αναμενόμενο και αποδεκτό  να πρέπει αδιαλείπτως και μονόπλευρα, να φροντίζουμε μια  σχέση ώστε αυτή  να μην πάρει την κατιούσα.
Ο εγωκεντρικός-Νάρκισσος: Συνήθως είναι  απασχολημένος με τις ανάγκες και τις επιθυμίες του, αγνοεί και παραβιάζει τα όρια του περιβάλλοντος προκειμένου να ικανοποιηθεί, καθώς επίσης επιζητά  “αχόρταγα”  το ενδιαφέρον και την προσοχή όλων. Διαθέτει πολύ χαμηλό επίπεδο εν-συναίσθησης και κατανόησης στις επαφές του με άλλους. 


Ο γκρινιάρης: Ένα διαρκές παράπονο κρύβεται στα λεγόμενά του και οι αφορμές για γκρίνια είναι δεκάδες. Θεωρείται  ουσιαστικά αυτός   που δεν επιδιώκει  πραγματικά την επίλυση μιας κατάστασης ή δεν δύναται  να βρει μια   οριστική λύση σε ένα πρόβλημα. Η γκρίνια του οδηγεί τους   τρίτους   να ασχολούνται «έμμεσα» και «ανώδυνα»  με το θέμα   του,χωρίς εκείνος  να χρειάζεται να ρισκάρει  τίποτα. Η σχέση μας μαζί του γίνεται ανυπόφορη και εξαντλητική.


Ο ανταγωνιστικός: Έχει την τάση να ασκεί κριτική, να υποτιμά και να υποβαθμίζει τα προτερήματα, τις επιτυχίες και τις ενέργειές μας, σε όλους σχεδόν τους τομείς της ζωής μας. Εκφράζεται απόλυτα και μονόπλευρα,υπερεκτιμώντας τις δυνατότητες του.  Οι επιπτώσεις της συμπεριφοράς του θεωρούνται ολέθριες για τον ίδιο και το περιβάλλον, αφού η πρόθεση ανταγωνισμού θεωρείται πως δεν τονώνει την ομαλότητα της κοινής προσπάθειας, αντίθετα οδηγεί στην πόλωση της ομάδας.


O πεσιμιστής : Διαθέτει μόνιμα μια αρνητική και δυσάρεστη αντίληψη για όσα του συμβαίνουν στην ζωή αλλά και για όσα πρόκειται να συμβούν. Αν τύχει να βρεθεί δίπλα σου σε στιγμές που νιώθεις συναισθηματικά ευάλωτος, θα σε καταρρακώσει ψυχολογικά. Αν επιχειρήσεις να προσφέρεις βοήθεια, ένα είναι το σίγουρο, θα ανατρέξει  ευθύς στο επόμενο πρόβλημα του, λέγοντας την φράση : «Είμαι τελικά άτυχος ».  


 


Bασικές ερωτήσεις για να κατανοήσεις τον εαυτό σου μέσα σε μια σχέση:

Εάν πράγματι  βρίσκεσαι μέσα σε μία τέτοια σχέση και θεωρείς  ακατόρθωτο  να κόψεις το δεσμό μαζί τους, χρήσιμο θα ήταν να αναρωτηθείς τα παρακάτω:

1.    Ποιοί φόβοι σου κυριαρχούν μέσα σε αυτή τη σχέση; Ποιός είναι ο χειρότερος φόβος σου;
2.    Με ποιούς τρόπους αφήνεις τον εαυτό σου να χειραγωγηθεί μέσα σε αυτή τη σχέση μέσα από συναισθήματα ενοχής ή ντροπής;
3.    Τι αποκαλύπτει αυτή η σχέση για τη σχέση που έχεις με τον εαυτό σου;
4.    Τι υποχρεώσεις νιώθεις ότι πρέπει να εκπληρώσεις;
5.    Τι όρια μπορείς να θέσεις για να αυξήσεις την υγεία αυτής της σχέσης; Υπάρχει τρόπος να είναι η σχέση αυτή υγιής;

 

 

Συμβουλευτική- Βήματα παροχής Βοήθειας:

Βήμα 1ο: Αναγνώριση-αυτοπαρατήρηση. Εκτιμήστε   σωστά αν η σχέση που διατηρείται είναι πράγματι τοξική, η οποία περιλαμβάνει σωματική, συναισθηματική ή λεκτική βία και ότι προέρχεται αποκλειστικά από το άλλο άτομο (έλλειψη προβολών)


Βήμα 2ο: Χαμηλή αυτοεκτίμηση-δευτερογενές κέρδος. Αναλογιστείτε αν μέσα από την συγκεκριμένη σχέση αποκομίζεται προσωπικό κέρδος και δευτερογενές όφελος. Μήπως αισθάνεστε ότι διατηρείτε ένα είδος ασφάλειας μέσα στην σχέση  ή ότι σας προφυλάσσει  από  τον φόβο να επιχειρήσετε  μια αλλαγή που σας τρομοκρατεί;


Βήμα 3ο: Αναγνώριση αυτόματων σκέψεων& συναισθημάτων. Απενοχοποιείστε τον εαυτό σας, απαλλαχτείτε από τις τύψεις  και αντιμετωπίστε κατά πρόσωπο τις τοξικές σχέσεις, είτε απομακρύνοντας  οριστικά από την ζωή σας τα άτομα που σας εξουθενώνουν, είτε από προσωπική σας πλέον επιλογή, αναγνωρίστε  τις αρνητικές επιπτώσεις της   και υπομείνετε ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η απομάκρυνση από αυτούς αποτελεί την καλύτερη προστασία όχι μόνο για την ψυχολογία αλλά και για την υγεία σας. Όταν πρόκειται για ανθρώπους  του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος, διατηρείστε με συνέπεια  τα όρια σας και περιορίστε σημαντικά  τις επαφές σας.  Χρήσιμη κρίνεται πάντα μια ανοιχτή και ειλικρινής συζήτηση μαζί τους, μέσα από την οποία θα θέσετε τις δυσκολίες που αισθάνεστε, καθώς θα κάνετε λόγο  και για την υπομονή σας, που κάθε φορά εξαντλείτε. 


Βήμα 4ο: Ενεργό ενδιαφέρον προς τον εαυτό-ανάπτυξη κοινωνικού δικτύου. Λάβετε μέρος σε δραστηριότητες που σας αποφορτίζουν συναισθηματικά και σας πλημμυρίζουν  θετική ενέργεια, σαν ένα δώρο ανάρρωσης προς τον εαυτό σας. Επιλέξτε άτομα στον κοινωνικό σας περίγυρο που να σας δημιουργούν συναισθηματική κάλυψη, βαθειά οικειότητα και αίσθημα επάρκειας. 


Οι σχέσεις επιτυγχάνουν την αναφαίρετη και ριζωμένη επιθυμία του ατόμου  για ανταλλαγή θετικής ενέργειας, ζεστασιάς και αγάπης. Κάποιες σχέσεις βέβαια δεν προκαλούν ενθουσιασμό και χαρά εξαιτίας, του ότι απορροφούν μεγάλες ποσότητες ενέργειας και μας μπλοκάρουν συναισθηματικά. Πολλές φορές επιλέγουμε σχέσεις μέσα στις οποίες δεν αισθανόμαστε ότι μας αγαπούν, είτε γιατί δεν θεωρούμε τον εαυτό μας άξιο αγάπης, είτε γιατί σταδιακά επιτρέψαμε σε κάποιον να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι είμαστε ανεπαρκείς. Κάνοντας αυτοπαρατήρηση και αξιολόγηση των σχέσεων είμαστε σε θέση να έχουμε επαφή με τον εαυτό μας, τις ανάγκες  και τα πραγματικά κίνητρα των επιλογών μας. Οι αλλαγές θεωρητικά φαντάζουν επώδυνες, θεωρούνται όμως η μοναδική μέθοδος να αποτρέψεις έναν  τοξικό άνθρωπο να σε παρασύρει  χωρίς καν να αντιληφθείς, στο δικό του νοσηρό επίπεδο ζωής.

 

 

«Κανείς δεν μπορεί να με πληγώσει χωρίς τη συγκατάθεσή μου» Μαχάτμα Γκάντι, 1869-1948.

 

Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεύτρια -
Συμβουλευτική Ψυχολόγος - Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων
(BS.c in Psychology-MSc Ιn Clinical Psychology - Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, UK)

  

Εκδήλωση συναισθηματικών-ψυχικών και σωματικών διαταραχών στα άτομα που δέχονται ψυχολογικό εκφοβισμό αλλά και στο οικογενειακό τους  περιβάλλον(Παθολογικό άγχος, κρίσεις πανικού, διπολική διαταραχή, κατάθλιψη διάθεση, ημικρανίες, καρδιαγγειακά, διαταραχές ύπνου, δερματίτιδες, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, μυοσκελετικές επιπλοκές, αποτελούν κάποιες μόνο  από τις αναφερόμενες, σε σχετικές έρευνες, συνέπειες της αδικαιολόγητης και διαρκής ηθικής παρενόχλησης).  Όταν ο ψυχολογικός εκφοβισμός στην εργασία συνδυάζεται   με επιπρόσθετα οικογενειακά προβλήματα (διπλό Mobbing), ενδέχεται να οδηγήσει σε αυτοκτονικές ενέργειες.

Άρνηση εργασίας

Παραίτηση και χρόνια απόσυρση από επαγγελματικές δραστηριότητες, αίσθημα ανημποριάς και ματαίωσης (μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες-πρόωρη συνταξιοδότηση).

Σύνδρομο “Burn-out” – Παθολογία σε επαγγελματικό επίπεδο που χαρακτηρίζεται από απότομο και διάχυτο  “ξόδεμα” αποθεμάτων  ψυχικής και σωματικής ενέργειας που οδηγεί σε επαγγελματική εξάντληση και πτώση των αποδόσεων.

Ευερεθιστότητα, φοβικές συμπεριφορές, αδυναμία συγκέντρωσης, επιθετικές-ανταποδοτικές αντιδράσεις και μειωμένη ανοχή στα συμπτώματα στρες.

Μείωση παραγωγικότητας

Αυξημένη ανάγκη παρατεταμένης φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης.

Από ποιους παράγοντες εξαρτάται και με ποιο τρόπο θα διαμορφώσουμε μια πιο θετική εικόνα του σώματος μας.

 

Τα τελευταία χρόνια οι έννοιες ωραιότητα και ελκυστικότητα είναι στενά συνυφασμένες με την καλλιγραμμία και την άψογη  εξωτερική εικόνα, σε βαθμό που η προσωπική αξία και η κατανόηση της ταυτότητας του εαυτού μας   να επηρεάζεται  εντυπωσιακά από αυτήν. Τα σύγχρονα πρότυπα  κάλλους και ιδανικού βάρους, διαφοροποιούνται  ριζικά, σε σχέση με  τα αληθινά γυναικεία και αντρικά σώματα, γεγονός που οδηγεί αρκετούς στο να βιώνουν αρνητικές πεποιθήσεις για την εξωτερική εικόνα, έντονη  δυσαρέσκεια και έλλειψη αισθήματος ικανοποίησης και επάρκειας   για τον εαυτό τους. Οι αντιλήψεις μας για το σώμα και αυτό που αντικρίζουμε στον καθρέφτη, έχει αντίκτυπο στις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις συμπεριφορές, την ψυχική υγεία και την ψυχοκοινωνική προσαρμογή του ατόμου. Η αυτοεκτίμηση σχετίζεται με την εξωτερική εμφάνιση και το σώμα, σε ποσοστό μέχρι και 33%. Η εικόνα  του σώματος   συνδέεται  με το πώς συνειδητοποιούμαι  τον εαυτό μας, ενώ η αυτοεκτίμηση αναφέρεται στο πώς νιώθουμε για αυτόν.

 

Η προσωπική αντίληψη για οποιαδήποτε πτυχή της σωματικής μας κατάστασης σχηματίζεται βαθμιαία από τα πρώιμα στάδια ανάπτυξης και διαμορφώνεται από παρελθοντικές και παροντικές επιρροές.

 

Στις επιδράσεις του παρελθόντος συγκαταλέγονται:

• Εδραίωση πεποιθήσεων, γνωσιών  και συναισθημάτων, που αφορούν στα θέματα εξωτερικής εμφάνισης και αντίληψης  του εαυτού(δημιουργία θετικών ή αρνητικών αναπαραστάσεων).

• Tα φυσικά γνωρίσματα του ατόμου (σωματική διάπλαση, ύψος, βάρος, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά).

• Το πώς η κάθε κοινωνία-πολισμός  ορίζει τις έννοιες ομορφιά, ελκυστικότητα και ιδανικό γυναικείο και αντρικό πρότυπο.


• Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (αυτοπεποίθηση-αυτοεκτίμηση, αίσθημα ικανοποίησης και πληρότητας,  εξωστρεφή/εσωστρεφή συμπεριφορά).


• Οι διαπροσωπικές  αλληλεπιδράσεις (οικογένεια, σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον).


Επιρροές στο παρόν περιλαμβάνουν:

• Τις εμπειρίες, τα βιώματα  και την πληροφόρηση  που λαμβάνει το άτομο στην καθημερινότητα σχετικά με την υπερεκτιμημένη πλέον αξία της ομορφιάς και της αγγελόπλαστης σιλουέτας.


Συνήθεις ανακριβείς -αυτόματες σκέψεις που υπονομεύουν την εικόνα του εαυτού σας  και την αυτοεκτίμηση σας:

• Γνωστική στρέβλωση: «Όλα ή τίποτα» αξιολογώντας μια κατάσταση, είτε ως απόλυτα κακή  είτε ως απόλυτα καλή (άσπρο ή μαύρο).

• Βιαστικά συμπεράσματα: Βεβιασμένες σκέψεις και πεποιθήσεις που δεν στηρίζονται σε επαρκή γεγονότα και λειτουργούν σαν αυτό-εκπληρούμενες προφητείες (η συμπεριφορά  που εξαρτάται από λαθεμένες πεποιθήσεις, προκαλεί  αρνητικές αντιδράσεις, με αποτέλεσμα να  επιβεβαιώνεται το αναμενόμενο σενάριο).

• Καταστροφολογία: Έμφαση στα αρνητικά σημεία   του σώματος. Πιθανόν να διαθέτετε έναν κατάλογο με θετικά χαρακτηριστικά, παρόλα αυτά αδιαφορείτε συστηματικά, εξαιτίας του ότι εστιάζεται υπερβολικά σε ένα ελάττωμα (απόρριψη-υποτίμηση των θετικών-τροφοδότηση του φαύλου κύκλου).


• «Τα πρέπει» : Μη ρεαλιστικές απαιτήσεις που θέτετε στον εαυτό σας προκειμένου να αισθανθείτε σημαντικοί/ες. Όταν οι προσδοκίες δεν εκπληρωθούν ενοχοποιείστε, η αυτοεκτίμηση μειώνεται και κάθε άλλο από ευτυχισμένη-ος  νιώθετε.


• Γενίκευση αρνητικών συναισθημάτων: Ανισόμετρη δυσφορία σε σχέση με την εμπειρία( το γεγονός ότι έχω τέσσερα κιλά παραπάνω δεν με κάνει κακό ή ασήμαντο άνθρωπο).Παράλογοι ή υπερβολικοί συλλογισμοί “υπονομεύουν ”  επιπλέον πτυχές της καθημερινότητας (εσωστρέφεια, μείωση κοινωνικών επαφών  εξαιτίας μιας ατέλειας στο σώμα). 


• Λανθασμένη τοποθέτηση του φταιξίματος: Όλα εκλαμβάνονται   σε προσωπικό επίπεδο, ασκείται  κριτική στον εαυτό σας  και αναστατώνεστε  συνδέοντας παράλογα τα γεγονότα με την εμφάνισή(διαφεύγουν πληροφορίες που πιθανόν σαν βοηθούν να ερμηνεύεται αντικειμενικά όσα βιώνετε) (πχ μια παρέα απέναντί σας γελά κι εσείς νιώθετε ότι είστε η αιτία).  

 

 

Συμβουλευτικές Παρεμβάσεις:

- Οι αντιλήψεις του ατόμου για τον εαυτό του, το περιβάλλον, τα συμβάντα της ζωής, είναι απόρροια της διαδικασίας της μάθησης, εξ ‘ου και  θεωρείται εφικτή η παρέμβαση στον τρόπο που κανείς σκέφτεται και δομεί γνωστικά τον εσωτερικό του κόσμο. Η συνειδητοποίηση των βαθειά ριζωμένων αντιλήψεων  που σχετίζονται με μη λειτουργικές ενέργειες, ενθαρρύνουν εναλλακτικούς λογικούς συλλογισμούς και επιθυμητές αλλαγές, αντικαθιστώντας παλιές συνήθειες και συμπεριφορές.

- Κάνετε αυτοπαρατήρηση και αναρωτηθείτε τους λόγους που καταφεύγετε συνήθως  στο φαγητό. Τις περισσότερες στιγμές τρώτε επειδή πεινάτε ή μήπως από ανία, άγχος ή στενοχώρια; Αναζητήστε τα πραγματικά αίτια της αγωνία σας και αντιμετωπίστε τις συναισθηματικές δυσκολίες με μόνιμες και  αποδοτικές λύσεις. Συντάξτε έναν κατάλογο σχετικά με το: Που βρίσκεστε όταν τρώτε-ποιες ώρες- Περιγράψτε την κατάσταση που επικρατεί γύρω σας - Τι αισθάνεστε την συγκεκριμένη στιγμή - Με ποιους εναλλακτικούς τρόπους  μπορείτε να αντιμετωπίσετε τα αρνητικά συναισθήματα - Δράση.


- Σε αρκετές περιπτώσεις το φαγητό έρχεται να καλύψει συναισθηματικά ελλείμματα (ότι με αγαπούν, με αποδέχονται), δίνοντας την αίσθηση της προσωρινής πληρότητας. Η τροφή έρχεται να καλύψει την “κενή  θέση”, μετατρέπεται σε υποκατάστατο στήριξης ενώ παράλληλα καταστέλλει την αυτό-εκτίμηση του ατόμου το οποίο παίρνει βάρος.


- Δημιουργείστε μια λίστα με τα θετικά σας χαρακτηριστικά, ζητήστε από την/τον καλύτερό φίλο να κάνει το ίδιο για εσάς. Τι είδους  αυτόματες σκέψεις κάνετε και πως νιώθετε για αυτές;


- Επικεντρωθείτε στα δυνατά σημεία. Αναδείξτε τα στοιχεία που σας κάνουν να αισθάνεστε περήφανες-οι, αξιοποιείστε υπέρ σας δεξιότητες, γνώσεις και ταλέντα αναδεικνύοντας την μοναδικότητά σας.


- Επιτρέψτε την οικειότητα στις σχέσεις σας και αντλήστε ικανοποίηση και θετικά συναισθήματα  ανεξάρτητα από το σχήμα ή το μέγεθος του σώματος σας.


- Δημιουργείστε υποστηρικτικό κλίμα  σε περίπτωση που αποφασίσετε να αλλάξετε διατροφικές συνήθειες, ώστε να ενισχύσετε την συντροφικότητα και την διάθεσή σας.


- Πρόσφατες μελέτες αποδεικνύουν περίτρανα πως   το πολυδιάστατο ζήτημα της απώλειας βάρους   αποτελεί αναμφίβολα, προσπάθεια  μιας  ομαδικής και πολύπλευρης  εργασίας  διατροφολόγων, ειδικών ψυχικής υγείας και γιατρών(πχ συν-νοσηρότητα-κατάθλιψη). Σε μια  μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Αmerican Journal of Clinical Νutrition» (Μάιος 2008), διαπιστώθηκε ότι ύστερα από 10 εβδομάδες ψυχολογικής παρέμβασης, υπέρβαροι και παχύσαρκοι έφηβοι βελτίωσαν τη σωματική εικόνα τους αλλάζοντας διατροφική συμπεριφορά, κυρίως ως προς την υπερβολική κατανάλωση αναψυκτικών.


- Συντάξτε έναν κατάλογο με όσα αποφεύγετε συστηματικά, όσο διάστημα διατηρείται πολλά κιλά και  δημιουργείστε κίνητρα για δράση προκειμένου να τα πραγματοποιήσετε(πχ όταν χάσω βάρος θα κάνω διακοπές στο αγαπημένο μου νησί, θα ψωνίσω το παντελόνι που πάντα ήθελα κτλ).


- Αναζητήστε εναλλακτικά ενδιαφέροντα και δραστηριότητες-ζητήστε βοήθεια και υποστήριξη από ειδικούς-Βάλτε την άσκηση στην ζωή σας.


- Αποφύγετε να επενδύεται υπερβολικά στην εξωτερική εμφάνιση.



Άνθρωποι που αξιολογούν αρνητικά τον εαυτό τους τείνουν να εμφανίζουν έντονο στρες, απαισιοδοξία για το μέλλον και  βεβαιότητα  αποτυχίας. Η μειωμένη αυτοεκτίμηση ενισχύει την  ηττοπάθεια που σταδιακά παγιώνεται και αποπροσανατολίζει  το άτομο από τις σημαντικές προκλήσεις. Η καλή γνώση του εαυτού δεν συνεπάγεται μια εξιδανικευμένη προσωπικότητα, που γίνεται αποδεκτή “υπό όρους” και με βάση τις επιταγές της κοινωνίας και των άλλων. Χτίζεται σταδιακά, με βάση την λογική ότι αναγνωρίζουμε και εκτιμάμε τις θετικές πλευρές και αποδεχόμαστε ή βελτιώνουμε τα τρωτά μας σημεία. 

 

 

«Εκτός από διαταραχές που έχουν βιολογικό υπόβαθρο, δεν μπορώ να σκεφτώ καμία ψυχολογική διαταραχή που να μην οφείλεται -έστω εν μέρει- στο πρόβλη¬μα της χαμηλής αυτοεκτίμησης» Nathaniel  Branden.

 

Βικτωρία Χαλκιά-Ντότσικα
Διαπροσωπική Ψυχοθεραπεύτρια - Σύμβουλος Ψυχολογίας - Εκπαιδεύτρια Σχολών Γονέων
(BS.c in Psychology-MSc Ιn Clinical Psychology - Πανεπιστήμιο της Ουαλίας, UK)

  

Εκδήλωση συναισθηματικών-ψυχικών και σωματικών διαταραχών στα άτομα που δέχονται ψυχολογικό εκφοβισμό αλλά και στο οικογενειακό τους  περιβάλλον(Παθολογικό άγχος, κρίσεις πανικού, διπολική διαταραχή, κατάθλιψη διάθεση, ημικρανίες, καρδιαγγειακά, διαταραχές ύπνου, δερματίτιδες, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, μυοσκελετικές επιπλοκές, αποτελούν κάποιες μόνο  από τις αναφερόμενες, σε σχετικές έρευνες, συνέπειες της αδικαιολόγητης και διαρκής ηθικής παρενόχλησης).  Όταν ο ψυχολογικός εκφοβισμός στην εργασία συνδυάζεται   με επιπρόσθετα οικογενειακά προβλήματα (διπλό Mobbing), ενδέχεται να οδηγήσει σε αυτοκτονικές ενέργειες.

Άρνηση εργασίας

Παραίτηση και χρόνια απόσυρση από επαγγελματικές δραστηριότητες, αίσθημα ανημποριάς και ματαίωσης (μακροχρόνιες αναρρωτικές άδειες-πρόωρη συνταξιοδότηση).

Σύνδρομο “Burn-out” – Παθολογία σε επαγγελματικό επίπεδο που χαρακτηρίζεται από απότομο και διάχυτο  “ξόδεμα” αποθεμάτων  ψυχικής και σωματικής ενέργειας που οδηγεί σε επαγγελματική εξάντληση και πτώση των αποδόσεων.

Ευερεθιστότητα, φοβικές συμπεριφορές, αδυναμία συγκέντρωσης, επιθετικές-ανταποδοτικές αντιδράσεις και μειωμένη ανοχή στα συμπτώματα στρες.

Μείωση παραγωγικότητας

Αυξημένη ανάγκη παρατεταμένης φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής υποστήριξης.

<< Έναρξη < Προηγούμενο 1 2 3 4 Επόμενο > Τέλος >>
Σελίδα 1 από 4